macaristan, 2010 seçimleri sonrası, 12 nisan 2016'ya değin, önce avrupa'nın ve ardından küreselin gündeminde üst sıralardaydı. 10 milyonu bulmayan nüfusu ve küreselde çekici bir doğal kaynağı olmadan bu ilgi sıradışıydı.
avrupa'nın ortasında, tarihselliği çoktan gerilerde kalmış bir ülkenin onca önemsenmesi nedendi? avrupa birliği'nin uyumsuz üyesiydi. 1989 öncesi ya da 1925 sonrası ve özellikle de 1945 sonrasında da küreselde gündemde olmuştu macaristan. 1917 sonrası almanya ve macaristan'da rusya'daki sosyalist devrim benzeri kabarış devrim getirmemişti. 1945 sonrası, sscb etkinliğine de, polonya ve çekoslovakya ile birlikte zorluk çıkaran, ayaklanan macaristan sscb'yi aşamamıştı. 1956'da macaristan ayaklanması kanla ve zorla bastırılmıştı. avrupa ve abd uzaktan kendi başına bırakmıştı ayaklanan macaristan halkını. 1968'de "prağ baharı" günlerinde de çekoslovakya yalnız kalmıştı sscb karşısında. 1970'lerin sonlarındaki polonya kalkışması da anında zorla bastırılsa da, kitleselliği yaygınlık kazanmış ve 1989'ın öncüsü olmuştu.
1989'da alman halk demokratik yurttaşları kaçışlarında ilk durak olarak macaristan'ı bulmuşlardı. 1989'la almanya iki parçalı olmaktan birliğe dönerken, çekoslovakya ise iki parça olmuştu: çekya ve slovakya.
kısacası, macaristan'ı belirleyen sscb olmadan sscb'yle olarak zorlu bir 1989 öncesi yaşandı. 1989'la önce özgürlükler ve kısa sürede avrupa birliği ile nato üyelikleri macaristan için barış ve demokrasi olarak yaşanır oldu. 2010'a değin seçimli demokrasi ile yaşamdan macaristan büyük sıçramalar yaptı denemez. avrupa'nın içinde sıradan ab üyesi, nato üyesi olarak yaşam, 2010'da "fidesz" ve "orban" adlarıyla sapma yaşadı. ab, abd ve küreselde macaristan'ın yeniden ön sıralarda gündem oluşu viktor orban önderliğinde fidesz partisi'yle oldu.
2010'larda geleneksel "popülizm" olarak anıldı başlangıçta ve uzun süre. zamanla, genellikle olduğunca, halkın ortak sevgisi ve karşıtlarını aşağılayarak iktidarda sürekliliği öncülükle korumak için zoryönetime dönüştü siyasi yaşamı fidesz'li orban'ın. bir süre de gitmez artık karamsarlığıyla geçti macaristan'da siyasi ve toplumsal yaşam. ab için sorun oldukça, abd'de trump yönetimiyle iç içelik gelişti. ardından abd'de biden yönetimi uzak dururken, putin'li rusya yanaştı orban'ın yanına. oysa, orban'ın çıkışında geleneksel rus düşmanlığı "popülizmi"nin önemli ayağıydı. orban da, günümüzün ve tarihsel "popülizm"in değişmez dayanağı "seçkinleri küçümseme, azınlıkları yoksayma/bastırma" siyasetleriyle "korku ve korkutmaca" olarak iktidarını sürdürdü.
12 nisan 2026 ile şimdilik orban korkusu ve gölgesi seçimden yenik çıktı. bu seçim sonucu macaristan'ın sınırları ötesinde sevinçle karşılandı. orban'ın yenilgisinin nedenleri varoluşunun dayanaklarının yetmezliğindendir. seçimde orban'ın partisinin yenilgisiyle macaristan'da yepyeni bir düzen başladı ve gelişecek iyimserliği yerindedir ama, yeterli sayılmamalıdır. öncelikle "o gitsin de!" siyasetiyle yıkılan orban'dır ama, "fidesz" yerindedir. seçimde büyük çoğunlukla önde çıkan "tizsa(saygı ve özgürlük)" partisi köklü ve sağlam bir örgütlülük değildir. şöyle de diyebiliriz: yeterince deneyimli sayılmayacak "peter magyar" başkanlığı ve siyaseti nasıl gelişir sevinç ve coşkunlukların yatışması sonrası anlaşılacaktır. beklentileri karşılamak kolay ve hızla olmayacaktır. sorunlar yaşandıkça, özlenen değişimler geciktikçe kolay kazanılmış görünen iktidar dirençli olabilecek midir?
yitiren orban ve partisi uzun süreli iktidardır ve iktidar öncesi de uzun süreli varolmuş bir siyasiliktir. yeni iktidarın getirdiği özgür ortam "orban ve fidesz" için kısıtlayıcı olmayacaktır. "gidersek onlar yine gelir" siyaseti bir süre geçerli olabilir ama, etkinliği sürdürülebilir olmaz. özgürlük ortamında özgürlüklere saygı duymayanların siyaseti yine yalanlarla ve yanıltmacalarla sürdürülecektir.
orban değilse de, orban benzeri birisi yeniden bugünkü sevinç ve coşkunluğu saptırabilir. macaristan'ın siyasi ve toplumsal yaşamı hep zorlu geçti uzun süredir ve şimdi kazanılan seçim ve çoğunluğu sürdürmek de zorlu geçecektir.
17 nisan 2026, college station, texas.
