ukrayna, gazze yatışmadan venezüella, iran ve suriye'de de olağanın dışındayız. adını anmadığımız miyanmar, sudan, somali, haiti ve nice yörelerde dinmek bilmeyen kargaşalar da süregidiyor.
yaşananları gözleyerek ya da geçmiş durgunluklarla karşılaştırarak "düzensizlik" gözleyenler, yine büyük dönüşümlerin beklentisinde olanlar da var.
bir yandan küreselin gündemine yeni katılan "grönland" ve çözülmemiş "tayvan"ve nice karşıtlıklar da yerinde duruyorlar. libya yatıştı mı ya da nasıl ve ne zaman yatışır sorusu gündemin alt sıralarında yerini koruyor. ya nijerya? afrika'nın en yoğun ulusunda gelişmelerde uzlaşıma erişilir mi? uganda, kamerun ne durumda soran, izleyen bilen yok.
yine de, olanları "düzensizlik" olarak tanımlama yetersiz kalıyor. "yeni dünya düzeni" tanımı gününde(1990'ların başında) nasıl yetersiz bir niteleme ve adlandırma olarak yaşamı kısa süreli olduysa "düzensizlik" adlandırması da geçici bir nitelemedir. küreselin 1989 sonrası evrimi sürüyor ve yatışmak bilmeyecektir.
günceldeki gündemde neler söylenebilir? güncel nedir sorusu başlı başına sorunludur. güncel de önceki süreler benzeri çoğuldur ve sıraladıklarımızla sırlamadığımız nicelerinin iç içe yaşanmasıdır.
iran özeline dönersek nereden başlamak başlı başına sorudur. 1953 darbesi ile seçimle başbakanlık görevini kazanmış musaddık'ın mı6 ve cia işbirliğiyle indirilip muhammed rıza pehlevî iran şahı görevine döndürüldü. uzunca süre bu düzen iran'ın musaddık düzeninin yerine iran'ın şah rıza pehlevî düzeniydi. zorla gelen şah düzeni ancak zoryönetim olarak sürdü ve çok can aldı. soğuk savaş koşullarında abd düzeni oydu ve sscb iran'a yakınlık göstermedi. abd düzeni 1976 sonrası demokrat başkan carter ile dışta değişir göründü. 1978 sonunda iran'da gelişen ayaklanmayla ve abd'li şah düzeni sarsıldı. 1979 şubat günlerinde de şah ailesiyle mısır'a gitti. o günün düzenine aykırı bir gelişmeydi iran'daki değişim. sscb olmadan abd'ye karşı kısa süreli ayaklanmayla kazanılmıştı şah'ın iran'ı terketmesi.
sscb abd'nin iran'daki yetersizliğinin yaşanan gerçek olmasından güç alarak demeyelim ama, abd'nin tepkisizliğinden de güç almışçasına afganistan'ı işgal etti. abd iran'dan sonra afganistan'ın da abd etkisinden uzaklaşmasına tepki gösterdi. iran'da olan egemen ülkenin kendi seçmesiydi ama, afganistan işgali açıkça dışarıdan karışmanın içeriye girerek gerçeklenmesiydi. iran ve afganistan abd etkisi dışında kaldıktan kısa bir süre sonra türkiye'de tbmm sonlandırıldı ve polonya'da askerler yönetime geçti.
türkiye'deki değişim sonrası polonya'da değişim olmadan arada ırak iran'a saldırdı. bu üç değişim de 1989'u buldu. iran yönetimi küreselde yalıtıldı ve tek başına beklenmedik bir düzenin içinde buldu kendini. türkiye çoktan yenilenmiş anayasal düzeni gereği çalışan tbmm düzenin içindeydi. iran ve afganistan 1979 sonrası öncesinin düzenlerine uzak yaşadılar acılı ve zorlu on yılı.
1980'de iran'a saldıran ırak 1989'la savaştan kazanımı olmadan ve iç düzeninde sarsılmadan kuveyt'e saldırdı. iran kendi içinde zoryönetim düzenini güçlendirip kalıcılaştırırken abd'yle karşıtlığını gerilim ve savaş durumu olarak yaşar oldu. ırak'taki abd 1979 öncesi iran'daki abd benzeri değildi. ırak da saddam düzeni değişse de, abd ve dışarıdan dayatılmasına direnme gerilimine dönüştü. suriye ile sınırdaş olan ırak değil de, uzaktaki iran suriye ve lübnan'a yayıldı. suriye ve lübnan'daki abd karşıtlığı iran içine yayılmaya elverişliliği getirdi.
1979'dan başlayan ve küreseldeki 1989 değişimiyle güç bulan değişimler düzeni küreselin 1945 yalta düzenine benzemiyordu. 1945'e göre düzensizlik sayılacak 1979 sonrası ve 1989'la yön değiştiren değişimleri yeni de sayamayız; durduk yerde oluşmuş ve ortaya çıkmış da sayamayız.
iran'da 2009 seçimleri ve sonuçlarına güvensizlikle açığa çıkan çatışmalar göstermişti ki: iran zoryönetiminin baskıcılığı iran'da yeniden ve daha güçlü ya da şah düzeni baskıcılığını yaşatır oldu. 2009 istemleri iran'da görünür ya da istenir değişimi getirmedi. 2025'in sonlarında sokaklarda güç bulan iran göstericileri 2009'da yapılamayanı gerçekleyebilir mi? iran'da yaşananlar düzensizlik değil düzen arayışıdır.
1989 sonrası düzensizlik değildir. öncesinde çokça yaşanmış halk ayaklanmalarının bastırılamaması haziran 1989'da tiannamen gösterileri sonrası ve benzeri 2009'da da iran'da zorla halkın ezilmesini getirmişti. 2009'da olmayanın 2026 ve ötesinde olabilirliği yakındır iyimser beklentisi de; ezerler, bitirirler karamsarlığı da yanılsamadır. abd'nin 1979'da iran'da yitirdiklerine erişmesi de yanılgıların başıdır. iran'da çok uzun süreli hamaney yönetimi düzeni değişecektir ama, yerine özgürlükçü ve küreselle barışık açık düzen kolay olmaz. gösteriler ve sokaklardaki acılı görüntüleri bastıran güç öne çıkıp yönetim biziz demesi en büyük olasılıktır. iran'da düzen değişikliklerini küreseldeki düzensizlikler olarak değerlendirmek yanıltıcı olur.
polonya'da, arjantin'de, macaristan'da, rusya'da, abd'de tepe noktalardaki siyasilerin çokluğuna bakarak yaşananı düzensizlik değil günün değişesi ve değişecek düzeni olarak görmeliyiz.
16 ocak 2026, college station, texas.
