montesquieu öncesi de vardır ama, onla başlamak yerinde olur günümüzün siyasi oluşumlarını anlamada ve tanımlamada. son üçyüz yıl derken kesin bir başlangıç almak yanlış olur çünkü oluşumlar birbirini izler, iç içe yaşanır ve etkileşimler çokludur.
montesquieu iki önemli katkı yaptı siyaset düşüncesine ve eylemliliğine: birisi yasallık ya da yasaların üstünlüğü ise ötekisi de "güçlerin ayrımı"dır. bunları kamuyla paylaştığında güç tek kişide yoğunlaşıyordu. kral deyin, şah deyin, padişah deyin, sultan deyin yerel değişiklikler ve adlandırmalar olsa da yasa da oydu; güç de. yasalar vardı öncesinde ama, ilk değilse son söz bir kişideydi. doğal ki, çevresinde danıştıkları saygınlar da vardı ama söz o kişinindi. sonraları bu tür kişilere ve kişiliklere "despot" denildi.
gücü despottan alıp ne yapılabilirdi? montesquieu'nun açıklaması ve tanımı üçlü güçler ayrımıydı. yasa yapan güç ile yürütme birbirinden ayrılacak ve yargılama gücü de ayrı olacaktı. bunun incelikleri ve oluşumu zorlu gelişti. ingiltere'de son söz tek kişide olsa da, yasaların üstünlüğü ve meclis bu tasarılardan ve oluşumlardan önce vardı. bu tasarıyı yani despota karşı güçleri ayırma anlayışı ve gereğinin öncüleri abd ile fransa oldu.
jean jaques russeau da benzeri sorunları irdeledi yaşamı boyunca. "halkın iradesi" russeau'dan kalmadır. irade bir despotun değil de, "çoğunluğun" olmalıdır. insanlar özgür doğarlar ve iyi olmaları da doğallıklarıdır. insanların "kötü" olmaları doğuştan değil yaşadıkları toplumun eşitsizliklerindir. gücün insanları iyilikten uzaklaştırıcı oluşunun ilk sezinleticisidir rousseao.
montesquieu ve rousso amerikan siyasal devriminin ve 1789 devrimi'nin hazırlayıcısı ve etkileyicileridir diye alırız. doğal ki, gerçellikte sapmalar, istenmeyen gel gitler yaşansa da yasallık ve yasamanın halkın katılımıyla olması genel doğru olarak 18. yüzyıl'dan günümüze belirginliği sürdürmüştür.
kökenleri çok öncesinde olsa da sanayi devrimi ile iç içe gelişen kapitalizm de gelişmekten öteye bu siyasi tartışmalarla birlikte egemen oldu. adam smith kapitalizmin insan ve ahlak yanını öne çıkarırken sonrasında marks ve angels ise kapilaizmin gelişiminin insanlığın geleceği açısından sorguladılar. marks ve engels kapitalizmin önceleri insanlığı ilerletici olsa da sonraları insanlığın önünde sorunlar getireceği düşüncesiyle yıkılası olduğunu öngördüler.
18. yüzyıl yasalar ve yasallık ile anayasa ve anayasallık tartışmlarıyla sürmüştü ve dönüşümler ve devrimler yaşandı. bu yasallık tartışmalarından bağımsız kapitalizm üretim biçimi ve insanların üretimdeki işlevsellikleriyle sınıflaşmalar, kapitalizmin sermaye güçlerine karşı emek güçlerinin çatışmaları 1830'lardan 1900'lerin sonrasına sürdü.
19. yüzyıl'daki işveren işçi karşıtlıkları yaşanırken yine kökleri çok öncelerden kaynaklanan ulus ve uluslaşma yaşnır oldu. yerel üretimlerin ötesinde küresel üretim ve kaynaklarını yağmalama da 19. yüzyıl'ın bir gerçekliğ olarak 20. yüzyıl'ın ilk büyük çatışmasını getirdi. gününde "büyük savaş" diye anılan ve anlaşılan "birinci dünya savaşı" ile ulusların çatışması büyük yıkımlar getirdi. "imparatorluk" olarak bilinen çok uluslu ve karmaşık yapılar dağıldı. almanya, avusturya-macaristan, osmanlı ve rusya yeni yönetimlere dönüştü.
bir yandan uluslaşma ve yeniden yapılanmalar olurken sanayileşme ve kapitalizmin iç çelişkilerinin çatışmaları da durmuyordu. emekçiler ve işverenler uluslaşmada ve ulusal çıkarlarda ortaklaşa davranıyorlardı. kapitalizm üretim biçimi olarak yaygınlaşıp egemenleşirken, insanlar sınıfsallıklarıyla karşıtlaşırken, ulusallıkta toplaşır ve savaşır oldular. yeniden büyük savaş ve öncekine "birinci" deyip yaşanana "ikinci" adını verdiler. sonrasında küreselde her çatışmaya ya da savaş beklentisine "üçüncü" oldu, olacak deniyor.
bu arada, üçyüz yıldır nice despotlar geldi geçti. ayrılan güçleri kişiliğine toplayanlar oldu ama, yasallık, anayasallık, eşitlik, demokrasi onları aşıyor ve onlar aşılıyor. yakın günlerde ispanya'nın gelip geçmiş despotunun ölümünün ellinci yılıydı. bir avuç despotluk özlemcisi dışında kimin haberi oldu?
öyle görünüyor ki: üçyüz yıldır süregidende duraklamalar olsa da, despotlar yeni durumlarda ve koşullarda ayrık otu gibi çıksalar da, insanların içindeki iyilik güç bulunca kötüleşenleri aşıyor.
12 aralık 2025, college station, texas.
