türkiye'nin yüzyıllık siyasi partisi chp türkiye'nin dalgalanmalarına uyarken, chp'li olmayanların çekim odağı da oldu pek çok durumda. bu durumun ilk örneği 1970'lerle ecevit önderliğindeki chp olmuştu. 1950'lerle chp'den kopmuşlardı ve 1960'larla da chp'li olmamışlardı. bu yaygın kitlesellikte de, seçkinler katında da belirgindi.
1970'lerle, özellikle 1971 demokrasi duraklaması sonrası 1973 seçimleri sürecinde kendini göstermişti. 1973 seçimleriyle chp birinci pari konumunda olsa da, tek başına "güvenoyu" alacak yönetme gücünü bulamadı. 1961'de ilk ve son kez yaşanmış chp-ap birlikteliği de yeni önderliklerle yinelenmedi. 1961'de chp ismet inönü önderliğinde, ragıp gümüşpala önderliğindeki ap ile "koalisyon" kurabilmişti. 1960'taki demokrasi darbesini geride bırakmada inönü-gümüşpala ya da daha doğru deyişle chp-ap birlikteliği etkili olmuştu.
1971'de demokrasi zorlaması "12 mart muhtırası" ve sonrası demokrasi sürecini tümden geriletti. chp-ap ya da ecevit-demirel koalisyonu, gününde düşünülmedi diyebiliriz. demirel'e gel birlikte olalım çağrısı ya da elini uzatma ecevit'ten gelmeliydi ama, ecevit elini uzatmadı. demirel'in birlikte olalım demesi düşünülemezdi ama, ecevit'in uzattığı eli havada bırakmazdı. türkiye'de demokrasi yolunda 1961'le kazanılan yol 1973'te kapandı.
1960'larla ortaya çıkan "sosyalizm" eğilimli siyasiliklerin 1971'le ve sonrasında iktidara yakın olmadıkları açıktaydı. 1974'te kurulan chp-msp ya da ecevit-erbakan koalisyonu başından "zoraki birliktelik" olarak yaşandı ve uzun süreli olmadı. 1974 başında kurulan chp-msp "hükümeti" 1974 eylül'ünde dağıldı. chp birinci parti olmasına karşın chp dışındakilerin çoğunluğunu süleyman demirel birlikteliğe toplayabildi. 1965-1971 sürecinde ap dışındakilere yakınlaşma göstermeyen süleyman demirel türkiye gerçekliğinin gereğini yapmaktan uzak duramadı. 1975'le ortaya çıkan "milliyetçi cephe" olgusuna, chp'den çok chp'li olmadan chp'yle olmayı seçenler tepki gösterdi. 1977 seçimlerinde chp'nin çevresinde toplaşılırken chp'yi "geçici" bir durak görenlerin kendilerini yoketme sürecine girdiklerini düşünmediler.
chp iktidarını ecevit demokratlığı olarak öngördüler ve "milliyetçi cephe"ye karşıtlığı "demokraside" ara evre ya da demokratikleşmede ilerilik varsaydılar. chp'li olmadan, dışarıdan hem ecevit'li chp iktidar olmadı, hem de demokratikleşme yerine demokrasiye tümden son verildi.
1980 sonrasında uzun süre chp'li olmayanların chp'yi seçmeleri, chp'den beklentileri olmadı. chp ile ecevit de birbirlerinden ayrı yere savruldular.
1990'larla da siyasette "kimlikçilik" brincilleştikçe chp'li olmayanların chp'yi seçmeleri tümden yokolurken, chp'yi günün zayıf iktidar birlikteliklerinden de öteye karşıt gördüler. 2000'lerle ortaya çıkan akp siyasiliği de chp'li olmayanlar için bir süre akp'nin 1980'e karşıtlığı varsayımıyla chp'ye uzak durmaları için yeterli oldu. akp iktidarı evrildikçe chp'li olmayanlardan önce ve çok mhp'yle de olunca, akp'ye karşıtlık için yeterli gerekçe oluştu sayıldı.
chp'li olmayanlar "düşmanımın düşmanı dostumdur" ilkel siyasi anlayışıyla chp'li olmadan chp'yi seçer oldular. 2023 seçimleri yolunda akp karşıtları diyeceğimiz geniş cephe chp'li olmayanlar için geçici durak oldu yeniden. 2023 seçimlerinin istenen sonucu getirmediğinden öteye, chp'yle olmaya direnç konusu olan "altılı masa" ve isteklisi kemal kılıçdaroğlu chp'den eksilince, chp'li olmayanlar için chp seçimi 2023'ten de güçlü çekim odağı olarak açığa çıktı. günümüzde bu noktadayız. chp'li olmayanların chp'den beklentilerinin yükseldiği andayız. bu çoğalmanın chp'deki etkisi ne olur, nereye varılır öngörüleri için değerlendirmeler önyargı olur. şunu iyi bilmeliyiz ve unutmamalıyız: chp'de chp'li olmayanlar değil, chp'liler belirleyicidir ve chp chp'lilerindir.
chp'li olmadan chp'yi seçme geçicidir; chp ve chp'liler kalıcıdır.
12 eylül 2025, college station, texas.
