yirminci yüzyıl yinelenen savaşlar ve savaş durumlarıyla sonlandı. "ikinci dünya savaşı" sonrası dinmeyen beklenti "üçüncü"sü oldu.
sovyetler'in çevresinde yayılışı, hindistan'ın bağımsızlık sonrası pakistan'ın kopuşu, israil'in devlet oluşunu duyurusu, çin'in işgalden kurtuluşu sonrası "halk cumhuriyeti" oluşu, kore'de "kuzey" ve "güney" diye iki devletlilik, vietnam'da da yinelenen kuzey ve güney nitelemeli ikiye bölünme, hep "üçüncü"yü tetikleyen ya da başlatan olarak algılandı. ikinci sonrası üçüncü bekleme dönemi uzadıkça "soğuk savaş" tanımı tüm bölünmeler ve karşıtlıklar için ortak niteleyici oldu. özellikle, birbiriyle benzer anlarda patlak veren "macaristan ayaklanması" ile "süveyş kanalı buhranı" da üçüncü savaşa neden olmadı.
iran'da musaddık yönetiminin zorla devrilmesi, ırak ve suriye'de nice askeri darbeler de üçüncüyü getirmedi. afrika'da 1960'la birbiri ardından sömürgeci avrupa ülkelerinin yerel ayaklanmalarla yer değiştirmeleri de, latin amerika'da dinmek bilmeyen askeri yönetimler süresince de "üçüncü dünya savaşı" beklentisi gerçekleşmedi. çekoslovakya işgali ve polonya kalkışmaları "üçüncü"yü başlatmadı ama, üçüncü beklentisini dindirmedi. bir anlamda, dünyanın kaçınılmaz "kaderi" idi o beklenti. üçüncü olursa "kıyamet" beklentileriyle çakışır beklentileri de çakıştı. üçüncüsü sonuncusu olacaktı.
en zorlusu 1962 ekim günlerinde yaşandı: abd açıkça sscb'yi karşısına aldı. nükleer savaşın eşiğinde yaşandı ve bitti diye sürüp gitti on günlük ekim günleri.
"soğuk savaş" süresince iki kutuplu abd-sscb temel seçmeydi. her ikili çelişkide üçüncüler çıkar ve gecikmeden, o da, o da değilci "üçüncü dünyacılık" ortaya çıktı. nice komşular arası karşıtlıkları saymıyorum. türkiye'nin kıbrıs çıkartması günlerinde de, abd-sscb karşıtlığıyla "üçüncü savaş" beklentisi kabarmıştı.
mısır ve israil 1967'de ve sonrasında 1973'te "üçüncü savaş"ı zorlayan karşıtlaşmalar yaşattılar dünyamıza. sovyetler'in 1979'da afganistan'ı işgali ve sonrası hep "üçüncü"nün eşiğinde ve kıyısında diye yaşandı. 1980'de abd seçimlerinde başkan seçilen ronald reagan "üçüüncü dünya savaşı"nı mutlaka başlatır bilindi. savaş durumları bitmek bilmedi.
1980 ile 1988 arası iran ile ırak savaşı milyonları canından etti; iran da, ırak da onlarca yıl geriye düştüler onca değerli petrol kaynaklarına karşın. abd ırak'la olurken, sscb iran'la mı bilinmeden savaş durumu noktalandı.
1945 sonrası 1989'da ya da beklenmedik 1989 ile sonlandı. 1989 sscb ve "birlik"te olduğu ülkeler ile kısıtlı gelişirken "üçüncüsü" olmadan bitti mi tartışmasını getirdi.
1990'da ırak kuveyt'e yürüyünce: abd ve ab "kuveyt işgali"ne olmazlanıp, sscb'nin iç kargaşasından güç gösteremediği, korku olmaktan uzaklaştığı anda küresel güç olarak ırak'ın askeri gücünü kuveyt dışına geriletti. "körfez savaşı" diye yaşanan saldırı ve ırak'ın çekilişi savaş karşıtlıklarının ikili karşıtlıktan çok abd'nin saldırganlığı ve egemenliğini yayması olarak değerlendirildi.
abd "yeni düzen" diye "küreselliğin" tepesinde yalnız kaldı. savaş olursa abd'den bilinir oldu ve ulusallıklar, yerellikler abd yanlısı ya da abd karşıtı olarak kutuplaştı.
24 şubat 2022'de rusya yıllar öncesindeki kırım'daki saldırısını ukrayna'nın tümüne saldırarak yaygınlaştırdı. abd anında ukrayna yönetimi ve halkı ile olacağını ama, rusya ile "doğrudan" savaş yapmayacağını açıkladı. benzeri biçimde: 7 ekim 2023'te hamas'ın bir askeri kolunun israil'e saldırısına abd'nin tepkisi ukrayna karşıtlığının dengi oldu. abd, anında, israil'e saldırıda israil'in savunmasını destekleyeceğini ama, savaşan güç olarak katılmayacağını duyurdu.
"üçüncü beklentisi" gerçeklenmedi ve savaş durumu doğrudan değil dolaylı güç desteğiyle yaşandı. uzun süredir israil'in, iran'da kendi güvenlik beklentilerine uygun yönetim oluşturarak israil'e korku odağı olmayacak bir istemi olduğu açıktır. israil'in iran'a saldırısı öncesinde ve anında abd israil'in abd'den bağımsız olduğunu dışavurdu. israil'e dur derken, durduracak gücü göstermedi.
şimdilik bildiğimiz: 1945'ten, 1989'dan günümüze bitmeyen, bitmeyecek savaş durumlarında yeni bir gerilimin başlangıcındayız.
13 haziran 2025, kozlu, çanakkale.
