türkiye'nin yüzyıllık uzlaşılmaz tartışmasıdır yeniden anayasa. 1924'teki ilk kuruluş anayasası ile 14 yıl atatürk önderliğinde ve 7 yıl da ismet inönü önderliğinde tek partili chp o anayasa ile türkiye'de iktidar oldu. 1924-1925 arası kısa süreli "terakkiperver cumhuriyet fırkası(tcf)" ve 1930'daki daha da kısa süreli "serbest cumhuriyet fırkası(scf)" varlıkları da1924 anayasası içinde yaşadı. 1924 anayasası: 1925-1937 isyanları süresince yürürlükteydi ve isyanların durdurulması sonrasında "çok partili" siyaset evresinde de varlığını korudu. 1924 anayasası türkiye'nin kurucu anayasası oldu. "devlet"in temel nitelikleri arasında sayılan "islâm dini" 1928'de değiştirilmesinden öteye, 1937'deki değişiklik ile "laiklik" ilkesi eklenmiştir. ayrıca, 1930'da "kadınların seçme ve seçilme hakları" anayasal güvenceye bağlanmıştır.
1945 yılında 1924 anayasa metninin dili "arındırılma" işleminden geçirilmiştir. 14 mayıs 1950'de "gizli oy, açık sayım" gereği ve uygulaması ile dp tbmm'de çoğunluğu kazanmıştır. dp iktidarı, 1950'lerde, 1945 yılındaki dili arındırma/yalınlaştırma seçmesini değiştirmiş ve yeniden özgün diline dönülmüştür. kısacası, 1924 anayasası chp ve dp iktidarlarınca temelden değişikliğe uğramamıştır.
ayrıca chp de, dp de iktidarları süresince 1924 anayasası'nı sorun olarak görmemişlerdir. oysa, chp 1950'lerde "muhalefette kaldığı süresince" anayasa değişikliği istemini yinelemiştir. chp'nin 1924 anayasası değişiklik istemlerinin başında "yasaların" kurulması istenen "anayasa mehkemesi"nce anayasaya uygunluğu onayının eklenmesiyle "çift meclis"li yasama önerileri gerçeklenmemiştir.
chp'nin anayasa önerileri dp'nin devrilmesi sonrasında anayasa için temel olmuştur. 27 mayıs'ın yürütücü gücü "milli birlik komitesi(mbk)" anayasa yapımını, anayasa hukuku uzmanlarına devir etmiştir. anayasa yazımı sorunlu başlamıştır ve "yazım görevlisi" seçkinler de değişim yaşamıştır. bir yandan dp yetkililerinin yassıada'da "anayasa(1924)"yı zorla değiştirme yargılaması sürerken anayasa'yı değiştirmeyle görevli "kurucu meclis" toplandı. 6 ocak 1961'de çalışmalarına başlayan kurucu meclis'te dp'li ya da dp'ye yakın temsilci atanmamıştı. 1961 anayasası için bu eksiklik, 1971'de değişimlere uğrayıncaya değin dinmeyen tartışma odağıydı.
1969 genel seçimleri yolunda demirel ve "adalet partisi(ap)" için "1961 anayasası"nı değiştirmek için oy istedi. çok yüksek oyla ve tek başına iktidar olma gücünü kazanmasına karşın "anayasa" değiştirme gücüne erişemedi. iki yıl sonrası 12 mart muhtırası'nın demirel ve ap'yi suçlaması "anayasa"nın gereklerini yerine getirmeyişi oldu. oysa, aylar içinde demirel ve ap oylarıyla onların isteğiyle 1961 anayasası "darbe" aldı. deniz gezmiş, yusuf aslan ve hüseyin inan: "anayasal düzeni zorla değiştirmeye "teşebbüs" suçuyla" yargılanıp idam edildiler. menderes, zorlu ve polatkan'ın idamları benzeri "anayasa"yı zorla değiştirme suçu işledikleri "sabit" görüldüğünden idamla yaşamlarına son verildi.
1973 seçimleri sonrasında türkiye'de, neredeyse, hiç tartışılmayan konu "anayasa" oldu. 12 eylül 1980 darbesi de "anayasal haklarını kullanma" dayanağıyla tbmm'nin yasam gücünü dağıttı, yürütme gücünü sonlandırdı. kenan evren'in ilk günden vurguladığı 27 mayıs ve 1961 anayasası eleştirisi benzeri ama, bu kez "danışma meclisi" adıyla toplanan "anayasa yapımı" meclisi anayasası halkın oyuna sunuldu.
1961 anayasası 9 temmuz 1961 günü yüzde 61 oyla halkoyundan "evet" oyu almıştı. izmir, aydın, manisa benzeri dp'nin güçlü oy dayanağı olan illerde "hayır" oyu kazanırken, diyarbakır, van, urfa illeri yüzde 70'lerin üstünde evet oyu verdi.
1961 anayasası mbk'yi güvence altına almıştı ve "yaşam boyu "doğal senatörlük" kurumu"nu halka oylattı. 1982 anayasası da kenan evren'in "cumhurbaşkanlığı"nı anayasa ile birlikte oylatıp güvencesini sağladı. hem de yüzde 92'ye yakın halkoyuyla. ayrıca, 12 eylül öncesi siyasi partilerini ve siyasi önderlerini anayasa ile yasaklı konumuna getirdi.
1982 anayasası ile yeniden "anayasa" odaklı siyasi tartışma ve çekişme odak oldu. 1982 anayasası, siyasi ve toplumsal dili dışında 1961 anayasası'nın kısıtlanmış yazımı oldu. en çok ve en sık anayasa değişikliği 1982 anayasa'sına yapıldı. yetmedi 16 nisan 2017'de gerçekleşen "halkoylaması" ile 1924'ten o güne türkiye cumhuriyeti'nin kurtuluşçu ve kurucu temeli olan tbmm'nin varlığına darbe yapıldı.
1946'da "çok partili" ilk seçimdeki "oy yolsuzlukları" benzeri kuşkulu oy sayımıyla sonuçlandı 16 nisan 2017 halkoylaması. uygulamada: anayasallığın "askeri darbeler" evrelerine ve sürelerine benzer "anayasallık" yok sayıldı.
günümüzde, yeniden anayasa özentiliği gündeminden ne çıkar? açıkçası, anayasa iki yoldan değiştirilebilir: 1. tbmm'de 2/3 oy çokluğuyla; 2. tbmm'de oy çokluğu sağlanamadığı durumda "halkoylaması" yapılarak.
öyle görünüyor ki: genel seçimlerle akp-mhp birlikteliği değişmeden tbmm oylamasıyla da, halkoylaması ile de anayasa değişimi olanaksızdır.
türkiye'de anayasallık, anayasa tartışmaları deneyimleri çoktur ve zengindir. "toplumsal uzlaşım"la anayasa değişimi için gerekli koşullar varsa da, yeterli siyasi bir aradalık yoktur. "oldubitti" ya da dayatıcı güç olmadığından öteye oluşturabilecek siyasi güç de yoktur. anayasa değişimi istemi çoğunlukta olmasına karşın anayasa değiştirecek, siyasi uzlaşımı başaracak siyasi güç ve güçbirliği olmayacaktır.
23 mayıs 2025, izmir.
