doğanın bilinen yasasıdır: hızla büyüyen/yükselen ağaçların yaşamı uzun süreli değildir. ortadoğu karmaşasında suriye odağında büyüyen yeni suriye yönetimi hızla şam'da öne çıktı. abd seçimleri sonuçlarıyla bu hızlı yükselişin onca dirençsiz egemen görünümü kök salar mı? zordur.
suriye'de 2011 öncesi varolanlar 2024'e değin yerlerini koruma öncelikli yaşadılar. şam'dan esad yönetiminin sessizce kaçışları bildiğimiz ama, yine de, olmadan öngörmekte zorlandığımız bir sonuçtu. zoryönetimlerin, zorbaların gelişi ve uzun süreli yaşamları hep yanıltıcı olmuştur. bitmez, gitmez sanılan yönetimler sonlandığında "eskilerin" yerini kimin aldığı ya da alacağı önceden kestirilen olmaz. despot kişinin, zalim yönetimin "kurumsal" değil de "kişisel" olanların sonraları da kestirilemez. çokça olan: bunun için mi sokaklarda özgürlük şarkıları söyledik; bu muydu özlediğimiz de yaşanmış gerçekliklerdir.
yakın zamanlardan akılda kalanları düşünürsek: stalin sonrasında kruşçev'in partiye, devlete ve ülkeye egemen olacağını yaşanmadan kestirmek zordu. benzeri biçimde: iran'da rıza şah sonrası humeyni de dar çevre dışında, öncesinden bilinen değildi. stalin sonrası stalin dönemi benzeri yaşanmadı ve stalin yönetiminin zorlu zoryönetimi esnetildi. kruşçev sonrası da, stalin sonrası esnetmeleri durdurulsa da, stalin yönetimi benzeri olmadı. sovyetler birliği'nin stalin'le uzun süre birlik yaşamı bulması da, sonrasında dağılımı da hızlı ve dirençsiz oldu.
çin halk cumhuriyeti mao ile uzunca süre yaşadı. mao sonrası öne çıkanlar hızla geride kaldılar ve mao'nun tamamlayıcısı değil de dönüştürücüsü dao şapeng belirleyici oldu. mao'nun kurumsallaştırdıklarından çok dao'nun kurumsallaştırdıkları kalıcılığını sürdürdü.
iran'da şah rıza ülkesini bırakıp kaçmak zorunda kalanlardandı. yerini uzun yıllar ülke dışında yaşamış humeyni aldı. humeyni'nin egemenliği geçici benisadr'ın görevden ayrılması sonrasında zoryönetime evrildi. humeyni'nin kurumsallaştırmaları rıza şah pevlevi'nin kurumsallaştırmalarından daha güçlü ve kalıcı yaşanıyor.
benzer nice örnekler vardır. zoryönetimlerin kalıcılığı uzasa da, gidişlerinin hızlı ve kalıntısız olduğu daha çoktur.
yakın örneklere dönersek: saddam'ın, kaddafi'nin ve hüsnü mübarek'in gidişleri belleklerde canlıdır. nasır'ın, sedat'ın gidişleri ve izleri unutulanlardandır. esad'lardan ne kalır? suriye'de utanç ve acılar uzunca sürece esad adıyla birlikte anılacaktır.
ortadoğu karmaşasında suriye odağına dönersek yeni yönetimin esad'lardan ne değişikliği olur? esad'lar da silâh yoluyla yönetimi ele geçirdiler ve suriye'yi çevrelerinden yalıttılar; içeride baskıyla zoryönetim yaşattılar. esad yönetimleri önceleri sovyet rusya ve sonunda rusya'dan dayanak buldular. beşar esad kaçtığında rusya desteğinin yapaylığı yeni yönetimlere düşündürücü olur mu? yeni yönetimi kim/ler kim/lere karşı kullanacaklar? suriye'nin bir sonrasının belirleyicisi bu sorunun yanıtında gizlidir.
suriye'nin geleceği kurtulmuştur diyenlere karşı suriye'nin geçmişinin, gününün karanlığı gibi geleceği de kararmıştır çatışması dinmek bilmeyecektir. kaçanların kalıntılarını silmek uğraşıyla yeni bir gelecek için suriye birliğinin belirmesini önlemek isteyenlerin çatışması da durmayacaktır.
13 aralık 2024, college station, texas.
