suriye'de olanları anlamak ve açıklamak yarışı yeniden hızlandı. beklentilerle öngörüler çok. küreselde, suriye içinde ve çevresinde beklentileri kabaranların çoğu suriye gerçekliğinden beklediklerine ulaşamayacaktır. o an geldiğinde suriye gerçeği ne olur? uzun dönemli tasarımları olanlar yoktur demek yanlış olur.
suriye'nin dünü deyince kimileri bir ay öncesini anlar. kimileri için dün 7 ekim 2023 öncesidir. çokları içinse 2011 sonbaharı ile başlayan süreçtir. doğal ki, 1971'i, nurettin attasi'yi, hafız esad'ın suriye'si çokları için çok gerilerde kalmıştır.
"soğuk savaş" günleri de 1989'la geride kaldı. 1989 öncesinde sovyetler'in arap ülkelerindeki ilişkilerinin en yükseğe tırmandığı yer mısır olmuştu. sonrasında ırak ve suriye de sovyetler birliği'nin çevre ülkeleri olmuştu. abd ve israil için mısır, ırak ve suriye 1967 öncesinde büyük sorundu. sorunun başını da mısır çekiyordu. abd ve israil önce mısır'ı kopardılar sovyet etkisinden. kolay olmadı o kopuş. mısır israil ilişkisi israil mısır karşıtlığından zorlu ve kanlı yaşandı.
ırak ve suriye de israil'le barış için uzlaşırlar beklentisi 1989'a değin gerçeklenmedi. 1989'la abd'nin sovyetler'in dağılması süreci sonlanmadan ırak'a saldırısını sovyetler birliği onaylamasa da önleyici olacak değildi. 2 ağustos 1990'la başlayan abd'nin ırak'a saldırısı, arada, iki kez silâhlı saldırıya karşın istenen barışı sağlamadı. 2011'de "arap baharı" ile suriye'ye de ırak benzeri abd beklentisi olan rusya'dan kopması/koparılması sürecine girdi.
ırak'ta abd yanlısı ve abd ile uyumlu bir yönetim oluşturmayı gerçekleştiremeyen abd suriye'de de isteneni başaramadı. ırak'ın bağdat çevresinde tek parçalılığı parça parça oldu. suriye'de de abd'nin suriye'nin parça paröa olmasının yeni aşamasındayız.
2025'te abd yasama meclisi başlamadan ve 20 ocak 2025'te yeni seçilen başkan yönetimi yürütme gücünün yetkilisi olmadan yaşananlar suriye'ye barış ve demokrasi yolunda ne getirir? ırak'a bakınca suriye'de değişik sonuç beklemek yanıltıcıdır.
ırak'ta yaşanmayan barış ve demokrasi suriye'de daha da zor olacaktır. barış ve demokrasiye onca uzak kalmış suriye'de esad yönetiminin gitmesi de iç savaşı ve dışarıdan silâhlı saldırılarla egemenlik kurmayı durdurmayacaktır. suriye'de eski despotlar gidecek ve yerlerine yeni despotlar gelecektir. suriye'nin tümünü şam'dan yönetmek uzunca bir süre için her parçanın düşü olacaktır. kimi parçalar da şam'dan uzaklaşma düşünü yeni kargaşada gerçeklerim düşünü sürdürmek isteyecektir.
1989 öncesinden başlayan gerçeklikleri unutmamak gerekir: 1. kurtuluş savaşları tarihi sonlanmıştır; 2. uluslaşmayı gerçekleyemeyen toplumların uluslaşması da sonlaşmıştır.
1989'la yaşanan gerçeklik açıktır: kendi başına olamayanların birarada olmaları da, birlikteliklerden kopanların kendi başlarına olma uğraşı da: ırak'tan sonra suriye'nin de 2024'le yaşadığı yeni gerçekliği olacaktır.
abd ve rusya karşıtlıkları suriye'de uzlaşıma varır mı? ırak'ta rusya kalmadı ve ırak'ta bağdat ırak'ın tümüne egemendir diyebilir miyiz? benzeri biçimde suriye'den rusya arındırılsa da şam'dan suriye'nin tümüne egemen olacak ulusal güç oluşamayacaktır.
suriye'de yaşayanların acısı azalan yönde değil artan yönde sürecektir. suriye'de olan da, olacak da acıların sürmesidir. esad'lı acılar esad'sız acılara dönüşürken beklentileri gerçeklenmeyenlerin geleceği belirlemesi durmayacaktır.
ırak'ta 1989 öncesi olmayan ulusallık ve ulusal birlik 1990'dan bu yana da oluştu, oluşacaktır diyemeyiz. suriye de benzeri sürecin içindedir.
6 aralık 2024, college station, texas.
