osmanlı imparatorluğu gerilediğinden bu yana ortadoğu'da barış yoktur. tarihte istanbul'un uzandığı şam, bağdat ve kahire uzun süre birlikte olabildi. osmanlı tahran'daki devletle uzun süre karşıtlaştı ve birlikte olamadı. sonunda, 1639'da kasr-ı şirin antlaşmasıyla karşıtlaşma uzlaştırıldı. tahran'la istanbul 1639 sonrası birbirlerinin gücünü aşmanın yararsızlığını anladılar. osmanlı'nın tahran'da varlığı olmadı. istanbul balkanlar'da gerilemesiyle eşzamanlı sonunda baüdat ve şam'dan da ayrıldı. daha doğrusu, bağdat ve şam osmanlı'dan koptu.
osmanlı'nın yaşama süresinde balkanlar ile şam, bağdat ve kahire'de türk etkinliği türk'ün etkilenmesinden çokça yaşandı. kültürel etkileşimde türkiye devlet egemenliğini sürdürürken belgrad ile bağdat, şam ve kahire kültürel bağımsızlıklarını koruyup sürdürdüler. sonuçta, türkler anadolu'ya gerilerken belgrad, sofya, bükreş, bağdat, şam ve kahire'de kopuşlar türkiye'yi daha bağımsız yaparken, türkler'den kopanlar bağımsızlıklarını gerçekleyemediler, egemenliklerini kuramadılar.
bağdat'ta ingilizler, şam'da fransızlar ve kahire'de hem fransızlar, hem de ingilizler belirleyici oldu. ingilizler ve fransızlar 19. yüzyıl sonunda ve soğuk savaş'a değin kahire'de, bağdat'ta ve şam'da egemen olmaya uğraştılar. ingilizler ve fransızlar kahire, bağdat ve şam'da tarihteki türk egemenliği düzeyine erişemediler. soğuk savaş ile ingiliz ve fransız etkinliği hızla sovyet rusya etkinliğiyle yer değiştirdi. 1973 sonrasında kahire'nin sovyetler birliği'nden kopuşu sonrası hızla abd kahire'de etkin oldu ama, egemen oldu diyemeyiz.
uzun süren türk egemenliği süresince olmayan suudi arabistan ve israil varlıkları 1920'lerde suudi arabistan ve 1948'le israil devletleriyle çok değişik bir karmaşa getirdi. suudiler ve israil başından abd etkinliğinde oldular. ikisi de abd'nin ortadoğu'daki yerleşim ve yayılma odağı olmalarına karşın hep birbirlerinin karşıtı olarak yaşadılar.
1989'la sona eren soğuk savaş sonrasında abd önce bağdat'ta ve sonunda suriye'de rusya'nın etkisini yokedip abd etkinliğini yayma siyasetini silâh zoruyla dayattı.
soğuk savaş boyunca ankara ve tahran suudi arabistan ile israil karşıtlığından uzak ama birbirleriyle birleşik olmayarak abd ile birlik yaşadılar. soğuk savaş süresince iran'a ve türkiye'ye dayatılan sovyetler birliği korkusu abd'nin, türkiye'nin ve iran'ın birlik değil birlikte oluşuydu. soğuk savaş tamamlanmadan 1979'da beklenmedik biçimde abd'den koptu ama, türkiye kopmadan, abd'den bağımsızlığını arttırdı.
soğuk savaş boyunca bağdat'a ve şam'a sovyetler birliği yakınlaşmaları nedeniyle uzak kalan türkiye, abd'nin bağdat içindeki ve şam yönündeki saldırılara uzak durdu. abd, yaşamada zorlanırken, şam'a yakınlaşamazken tahran'dan sonra ankara'yla da soğuk savaş öncesinden çok çelişir ve karşıtlaşır oldu.
soğuk savaş boyunca israil ve suudi arabistan ile birlikte olmadan, karşıtlaşmadan abd ile birliktelik dolayısiyle yakın görünen türkiye 1989 sonrası suudi arabistan ve israil'le dahat çelişir ve çatışır oldu.
şunu da görmeliyiz: lübnan, ürdün, kuveyt, birleşik arap emirliği, katar ve yemen ortadoğu etkileşimlerinde egemenden yana ya da bir egemenle ötekine karşı kendi başına etkisi olmayan yapay devletlerdir.
ortadoğu'da kalıcı ve sürekli barış abd'nin uzaklaşmasıyla gerçeklenir. abd'nin ortadoğu'dan gitmesinin tek koşulu da ankara, tahran, bağdat ve şam'daki devletlerin birlikte olmalarını gerektirir. bu birlikteliği abd/ab, rusya ve çin istemez ve önlemek için uğraşır; uğraşmaktadır. içinde yaşadığımız yüzyılda ankara, tahran, bağdat ve şam birlikte olduklarında suudi arabistan da, kahire de karşı yanda duramaz ve birlikteliğin ana parçalarıyla olurlar.
ankara, tahran, bağdat ve şam'ın birlikteliği ne abd ile ne de rusya ile, çin'le oluşur. ankara, tahran, bağdat ve şam birlikteliğine karşı abd ile rusya, rusya ile çin ya da abd, rusya, çin birlikteliği de oluşmaz.
ortadoğu karmaşasının kalıcı ve sürekli barışa varmasının açkısı ya da çözümleyicisi bu yokedilemez ankara, tahran, bağdat ve şam birlikteliğidir. bu birliktelik olmadan ya da olmadığı sürece savaş durumu ve yıkımlar durmayacaktır. bu birlikteliği sağlayacak yönetimlerin oluşması uzun sürelidir.
2 ağustos 2024, college station, texas.
