küresel deyince ne anlıyoruz? küreseli abd ya da çok uluslu pazar odakları olarak algılamak sıradandır. abd küreseldir ama, küresel abd'den çoktur.
arjantin'in yakın zamanlarda seçilmiş cumhurbaşkanı javier gerardo milei de küreseldir; ispanya'nın seçilmiş başbakanı pedro sanchez perez-castejon da küreldir. durduk yerde arjantin'in yetkilisi konumunda ayağının tozuyla ispanya'ya varıp iktidar partisinin karşıtı uçlardaki partinin genel toplantısında kendince esti gürledi. "milei" daha önce de abd'de trump'ın etki alanında dolanan "cpac("conservative political action conference") toplantısında gözbebeği olmuştu.
macaristan'ın "orban"ı da abd'nin tutucuları ve trump sevicileriyle içiçedir. daha da ötesi: orban trump'a "baskıcılık" konusunda akıl verdiğini sanmaktadır. 1989'dan önce abd'ye gelip de abd'ye yön vericilik düşünülemezdi ama, öteki türlüsü egemendi: abd siyasetçileri, önderleri açıktan, gizliden istedikleri ülkede at koşturmayı demeyelim de, seçimleri etkilemeyi sıradanlaştırmışlardı. bu yeni ilişkiler ya da görünümler abd'nin gerilemesi, düşkünlüğüdür denemez. 1989'un 2000'lerde yaşanan gerçekliğidir.
1989 sonrasının gerçekliklikleri bu küçük örneklerle açıklanamaz ama, 1989'la ortaya çıkandır. 1989 öncesi dünya siyaseti dediğimizde "devletlerarası" ya da "uluslararasılık"tı öncelikler ve gerçekler. 1945 sonrasının evreninde "birleşmiş milletler" ya da "nato" başlarda ve sonralarda "avrupa birliği" ile benzeri ikili çoklu birliktelikler önemsenirdi ve önemliydi. islam ülkeleri örgütlenmeleri ya da "g7" diye bilinen gelişmiş sanayileşmiş ülkelerin birliktelikleri benzerleri izlenirdi.
ondokuzuncu yüzyıldan marksist "enternasyonel" ya da "dünya işçileri" düşleri ve oluşumları egemen ulus-devlet ya da egemen güç sermayecilerin örgütlenmelerinden öncelikliydi. iki büyük savaşla işçilerin örgütlenmelerinin düşü gerçeklenmedi ama, geriden gelerek sermaye sınıfının siyasetçileri güçlü uluslararası birliktelikleri gerçekleştirdi. uzun süre ulusallığın ötesindeki birliktelikler dünya işçilerinin önderi olan ya da olacağı varsayılan sscb'ye karşı oluşturuluyordu.
1989'la "soğuk savaş" sonlanınca ortalığı "küresellik" diye tanımlanması karmaşık bir olmayan güç varmışçasına don kişot benzeri küresele saldırı yaygınlaştı.
sonunda gelinen nokta trump, orban, milei benzeri ilişkiler "küresel" alanı kapladı. bunlardan ulusallıkları aşan, devletler dışı nasıl bir örgütlenme oluşur öngörmek zordur ama, bir süre bu ayrık otları küreselin gündeliği olacaktır.
küresel deyince: ukrayna ve zelinski de, israil'in netanyahu'su da uluslarası devlet ilişkilerini tutsak etmiştir. öncesinde ırak'ın saddam'ı, suriye'nin esat'ı, mısır'ın mübarek'i ile libya'nın kaddafi'si küreselin ya da küreselin abd olan yanının öncelikleriydi. doğal olarak iran'ın teokrasisi, suudi arabistan'ın teokrasisi ortak dost-düşman idiler.
saddam, esat derken ortaya çıkan taleban, ışid küreselin gündeminde doruk noktalarıydı.
iran'da meclis seçimleri katılımı düşük ve küreselde etkileşim getirmeden cumhurbaşkanının beklenmedik ekslmesiyle haziran sonunda yeniden seçime yönelecekler. bu arada rusya'da yaşanan genel seçimleri önemseyen de çok olmadı. hindistan'da 19 nisan'da başlayan ve 1 haziran'da sonlanacak seçimler de yerelin dışında uzmanların izlemesinden ötesinin çekim alanına girmedi. birbuçuk milyarlık hindistan değil ama, yirmidört milyonluk tayvan seçimleri daha çok konu oldu küreselde.
sırada 2 haziran'daki meksika seçimleri var. arjantin'de milei ya da şili'deki gabriel boric seçimlerinden çok küreselde k ilgi odağı olur mu?
küreselin göçmenler, sığınmacılar, kaçaklar odaklarında yoğunlaşmasıyla seçimlerin içiçeliği salt avrupa'da abd'de değildir.
24 mayıs 2024, college station, texas.
