türkiye cumhuriyeti'nin ilk onbeş yılı atatürk'lü yıllardır. atatürk cumhuriyet'in onuncu yılında gücünün ve yaptıklarının doruğundaydı. türkiye'nin bağımsızlık savaşı kurtuluş evresidir ve kuruluş süreci de 29 ekim 1923'le başlayandır. atatürk kurucusu olduğu cumhuriyet halk fırkası'nın ikinci büyük kurultay'ında, 15-20 ekim 1927'de, kurtuluş ve kuruluş günlerinin genel değerlendirmesini yaparken, türkiye cumhuriyeti'nin geleceğine ilişkin öngürülerini açıklamıştır. o büyük söylev'in etkileriyle tepkiler o günden başlayarak süregitmiştir, süregelmiştir ve öyle görünüyor ki, süregidecektir.
atatürk'ün büyük söylevi düzeyinde kalıcı ikinci büyük söylevi de 29 ekim 1933'te türkiye cumhuriyeti'nin "onuncu yılı" konuşmasıdır. onuncu yıl söylevi daha kısa süreli bir konuşmadır cumhuriyet'in kalıcı ilkelerinin önemli bir soyutlamasıdır. 1927'deki söylev tarihin, güncelin ve geleceğin kapsamlı, derinlemesine belgelere dayalı anlatmıdır. 1927'deki söylev somut olaylar, kişiler, oluşumlar toplamıdır. onuncu yıl söylevi kıvanç yüklü ülkesine, ulusuna ve türklük ülküsüne sevinçli bir haykırıştır.
o iki söylevin dışında nice söylevler, demeçler, yasalar ve devrimler vardır. o iki söylev atatürk'ü anlamak ve anlatmak için nice siyasi, sanat ve kültür araştırmalarının, yapıtlarının odağı olmuştur.
atatürk'ü siyasal ve kavramsal olarak değerlendirdiğimizde varacağımız sonuç açıktır: atatürk türk milliyetçisidir. "ne mutlu türküm" diye sonlandırdığı onuncu yıl söylevi atatürk'ün türk olmaktan mutluluğunun ve türk olmaktan mutlu olanlarla olacaklara öğüdür, kıvancıdır, sevincidir, haykırışıdır.
atatürk büyük söylevi'nde tarihi 19 mayıs'la başlatır ve "türk gençliği"ne uyarılarıyla sonlandırır. doğal ki, ne atatürk'ün özel yaşamı, ne de türkiye'nin tarihi o süre değildir ve türkiye'nin tüm varlığı gençler değildir. bunu eniyi bilen de o söylevi hazırlayan, sunan ve tarihe bırakan atatürk'tür. ne 19 mayıs öncesi türkiye ve türklük yoktur; ne de türkiye'nin kurtuluşu ve kuruluşu o kısa sürededir. 19 mayıs'la başlayan kurtuluş'un, 19 mayıs 1919'da atatürk'ün samsun'a vardığı o günkü türkiye'nin görünümünün kara çizgilerine komutan olarak karanlığın aydınlığa dönüşümünde askerce hedefi açıktır: "ya istiklâl, ya ölüm!"
kurtuluş savaşı'nın ilk gücü ve başarısı "büyük millet meclisi"nin açılışıdır. öncesinde erzurum ve sivas kongreleri ile meclisi istanbul'dan ankara'ya taşıma türkiye cumhuriyeti'nin kurucu dayanakları ve değişmez ilkelerini belirlemiştir. 23 nisan 1920'de açılan "büyük millet meclisi"nin temel ilkesi de "ulusun kayıtsız koşulsuz egemenliği" olmuştur. büyük millet meclisi'nin yasallığı ve işleyişi de 1921'de açıklanan "teşkilat-ı esasiye kanunu" olmuştur. türkiye'nin istnbul'da işgal altındaki yönetimi ve işleyişine isyan konumundaki büyük millet meclisi ve teşkilat-ı esasiye kanunu "ulus egemenliği"nin somut varlıkları ve varoluşudur. özenle ve ulusun bağımsızlıkçı çoğunluğunun özverileriyle oluşturulan ordu ile de sonunda "büyük taarruz" gazi mustafa kemal'in komutasında zafer kazanılmıştır. batı anadolu'daki yunan işgali sonlandırılmış, mudanya ateşkes anlaşmasıyla silahlı uğraş sonlanmıştır. lozan antlaşması kazanılan zafer'in dış güçlerce de onaylanması ve kalıcılığıdır.
atatürk'ün söylevi bu gelişimleri uzun uzun ayrıntılarıyla, belgeleriyle yetkili ağızdan, yetkin akılla tarihe gününde kayıtlanmasıdır. onuncu yıl söylevi de bunların türkiye cumhuriyeti için kalıcı ve sürekli yaşamam biçimi olacağının bilincinin yükseltilmesidir. 1923'le başlayan kuruluş ve kalkınma günlerinde gerçekleştirilen dönüşümlerin ve değişimlerin yönü ve bakışı hep uygarlık, çağdaşlık olarak bilimle, üretimle çalışmayla olacağının güvenceleri olarak gerçeklenmiştir.
atatürk'ün onbeş yıllık cumhuriyet yaşamında gerçekleyemediği tek hedefi çok partili siyasi yaşam olmuştur. 1930'daki kısa süreli serbest cumhuriyet fırkası özlenen siyasi dönüşümü getirmemiştir. atatürk sonrasının en büyük değişimi ve başarısı çok partili siyasi yaşam olmuştur. atatürk'le başarılamayan atatürk sonrası atatürk'ün övünç duyduğu, kıvançla haykırdığı türk özelliklerinin, türk ulusunun başardığıdır. atatürk onbeş yıllık cumhurbaşkanı olarak yaşamının sonlandığı 10 kasım 1938'ten sonrası uzamadan eksik kalan çok partililiğe geçişi ve sürdürme kararlığını başarmıştır. türkiye cumhuriyeti atatürk'le yaşadığı onbeş yılı da, atatürk sonrası seksenbeş yılı da gelen yüzyıllarda bitmeyen tartışmalarla, karşıtlıklarla sürekliliğini koruyacaktır.
10 kasım 2023, college station, texas.
