9 eylül 2023'te 100. yılını kutlayacak chp türkiye'nin uzun süredir sorunudur. bugünkü chp 1923'teki chp'den çok uzaklardadır. türkiye'de chp'yle ya da chp'den sonra siyasal yaşama katılan partiler kendilerini hep chp'yle karşıtlaştırma ya da chp'den ayrılıklarıyla tanımlarlar. bu chp için yaşatıcı, sürdürücü güç olarak alınmalıdır.
yüzyıllık chp türkiye'yi değiştiren parti olarak başladığı siyasi yaşamına 1945'ten bu yana türkiye'yle değişen parti konumuna dönüşmüştür. türkiye değiştikçe chp de değişmiştir. chp'nin değişimleri onu güçlü kılmaktan çok sürdürülebilir kılmıştır. uzun süredir ya da 14 mayıs 1950'den bu yana chp bir türlü öndeki parti olamamıştır. 1961'deki özel koşullarda birinci parti olan chp öndeki konumunu sürdürememiştir. benzeri biçimde, 1973'te ve 1977'de de birinci parti olarak seçimlerden önde çıkmasına karşın tek başına iktidar gücü bulamamıştır. en son olarak 1999 seçimlerinden birinci parti olan chp de uzun süreli iktidar olamamıştır.
kısacası, 1961, 1973, 1977 seçimlerinin birinci partisi neden tek başına olamamıştır araştırılması gereken bir siyasi olgudur. benzeri biçimde, birinci parti konumunda olduğu seçim sonuçlarından kurduğu birliktelikler de uzun süreli olmamıştır. chp'nin yüzyıllık tarihinde 1991 seçimlerinin sonuçları da özeldir ve tekildir: chp adıyla değil de, o seçmen tabanından shp("sosyaldemokrat halkçı parti") adıyla üçüncü parti olarak birliktelikte yeralmıştır. 1991 seçim sonuçlarının benzeri öncesinde ve sonrasında yaşanmamıştır. son olarak, 1999 seçimlerinden de 1991'in altüst oluşu olarak ecevit önderliğindeki dsp de özel ve tekil bir seçim sonucu olarak birinci parti konumunda olmuştur. 1991'de chp yoktur ve erdal inönü başkanlığındaki shp yüzde yirmi oy gücünü bulurken, ecevit'in başkanlığındaki dsp de yüzde on oygücünü bulmuştur. 1999'da ise dsp'nin yüzde yirmiikilik oygücüne karşılık deniz baykal başkanlığındaki chp yüzde onbire yakın oygücünde kalmıştır. 1991'de de, 1999'da da toplam oylar yüzde otuzları ancak aşmıştır.
sonuç olarak, chp, 1946 seçimlerinden günümüze çoğunluk partisi olmamıştır. bu sonucu, her seçim sonrasında, kendi içinden ve varoluşundan aramamıştır. bu da önemli bir eksikliktir. her seçim sonrası, karşıtlarının seçimlerdeki haksız ve adaletsiz siyasi eylemlilikleri birincil açıklamam olmuştur. bununla ilişkili değişmeyen değerlendirme ve açıklama da; halkın "cehaleti" ve "din duygularının" kullanımında yoğunlaşmıştır. ayrıca, özellikle, 2007 seçimlerinden bu yana da, halkın "maddi" çıkarlarla satın alınması vurgusu chp'nin değişmez tepkisi ve değerlendirmesidir.
1961 seçimleri ismet inönü'nün başkanlığında birinci parti olma özelliğini korumaktadır. 1973, 1977 ve 1999 seçimlerinden birinci parti olma gücü de hep ecevit'le gerçeklemiştir. chp olarak en son birinci parti konumu 1977 seçimleridir. chp eski partidir ve pekçok yenilenmelerle değişimlere uyarlanmalarla yüzde elli oy gücüne 1946'dan bu ya erişememiştir.
14-28 mayıs seçimleri sonuçlarıyla chp'de değişim ve yenilenme hergün gücünü arttıran bir kasırgaya dönüşürken olmayacak gelişimler de yaşanıyor. chp'nin 2010'dan bu yana değşmez parti başkanı chp'de "yenilenme" isterken, henüz önderliği ve hedefleri belirsiz karşıtları ise "değişim" özlemindeler. chp'deki 2023 seçimleri sonuçlarıyla oratay çıkan tartışmada soyut ve belirsiz "yenilenme" yanlısı chp yönetimiyle "değişim" istemli belirsizlik nasıl gelişir? türkiye'nin değişmez gündemi chp, değişim mi yaşar; yoksa, "yenilenme" mi yaşar tartışması/karşıtlaşması için değerlendirme yapmak da, öngörülerde bulunmak da zordur.
chp'deki tartışma-karşıtlık oluşumunda bir büyük belirsizlik de "öncesi-sonrası" tartışması gelişmektedir. 2024 mart'ında yaşanacak yerel seçimler "öncesi" mi ya da yerel seçimler "sonrası" mı değişim/yenilenme yaşanır?
chp bu tartışmalarla, bir anlamda 1965 seçimleri sonrasına geriye dönüştedir. 1965 ve 1969 seçimleri de, ismet inönü başkanlığında chp'nin en düşük oygücüne gerilediği seçimlerdir. 1965 ile 1969 arasında chp içinde yaşanan değişim yenilenmeyi 1972'de gerçekleyebilmiştir. türkiye yeniden chp'nin uzun sürecek bir değişim ve yenilenmesi öncesinde midir? chp'deki olası değişim/yenilenme ile iktidarın kaçınılmazlığı da, olabilirliği de zordur, zorludur. chp'deki değişim/yenilenme uzadıkça türkiye'de değişim/yenilenme de ötelenmiş olacaktır.
21 temmuz 2023, college station, texas.
