türkiye cumhuriyeti'nin tarihiyle chp'nin tarihi içiçedir. cumhuriyet'in ve chp'nin ilk elli yılında ismet inönü'nün etkileri uzun sürelidir; kalıcılıkları üzerine değişik yaklaşanlar vardır. ismet inönü'nün uzun süreli askerlik katılımları kurtuluş sürecinde ve kurtuluşun askeri yanını bitiren mudanya ateşkesi'nde sonlanmıştır.
ismet inönü büyük millet meclisi yönetiminin dışişleri bakanı olarak mudanya sonrası lozan barış antlaşması çalışmalarının başıdır. lozan çalışmaları süresince büyük millet meclisi yönetiminin başbakanı rauf orbay ile tartışmaları ve uzlaşmazlıkları cumhuriyet'in kuruluşunun önemli oluşumlarındandır. cumhuriyet ile başbakanlık görevini ilk yürütendir. kısa süreli görevini ali fethi okyar'dan alıp kısa süreliğine ali fethi okyar'a devretmiştir. şevket süreyya aydemir'in güçlü tanımı ve anlatımıyla "tek adam" mustafa kemal atatürk'ün en uzun süreli başbakanıdır. ismet inönü'den sonra atatürk'ün ölümüne değin, kısa süreli, başbakan celal bayar olmuştur. yine şevket süreyya aydemir'in nitelemesiyle "ikinci adam" inönü'nün kurtuluş ve kuruluş evrelerindeki etkililiği siyaset olarak tartışılsa da, siyasiliği güçlüdür.
atatürk'ün cumhuriyet için, türkiye için amaçladıklarını, değişik yönlerden tartışanlar, eleştirenler, övgülerle ananlar, kıvanç duyanlar, eksikten öteye yanlış bulanlar, karşıtlar ve düşmanlar hep olagelmiştir. cumhuriyet'in kalıcılığının temellerini oluşturanlar atatürk ve inönü ile birlikte nice komutanlar, siyasiler, devlet görevlileri vardır. atatürk değiştiren olmuştur hep ve atatürk değiştirilmemiştir hiç. ismet inönü'nin yaşamı uzun ve değişimlerle yaşanmıştır.
atatürk'le birlikteki ismet inönü ile atatürk olmadan yaşayan ismet inönü nice değişimlere önderlik ederken nice değişimler de yaşamıştır. inönü'nün araştırılmaya ve anlaşılmaya önem vereceğimiz en güçlü yanı da değişimlere hazırlıklılığı ve değişimlere dayanıklılığıdır.
atatürk'le uzun süreli birlikteliğinin sonunda atatürk öldüğünde ismet inönü görev dışıydı ya da siyasi olarak ikinci adam "başbakan" konumunda değildi. atatürk'ün ölümüyle hızla ve gün geçirmeden tbmm'nin güçlü çoğunluğunca devletin başına cumhurbaşkanı olmuştur. 10 kasım 1938'den 14 mayıs 1950'ye değin geçen sürede ismet inönü değişmez "milli şef"idir türkiye'nin.
ismet inönü, cumhuriyet'in yarı yüzyılında, ilk elli yılında hep etkin ve yetkin konumdadır. atatürk'ü tartışmadan ve tartıştırmadan sürdürdüğü oniki yılı da, önceki onbeş yılı da ayrıntılı bilinir; tartışılmıştır; cumhuriyet yaşadıkça da bilinip tartışılacaktır. ismet inönü'yi inönü yapan atatürk'le ilişkileri, atatürk sonrası olduğunca atatürk olmadan yaptıklarıdır da. inönü olgusunun ve inönü gerçekliğinin en özgün yanlarıatatürk sonrasında yaşadıkları ve yaşattıklarıdır.
atatürk'ün amaçladıklarından gününde ilerleyemediği, gerilediği ve eksik kaldığı en önemli olgu "tek parti"nin ya da cumhuriyetin kurucu ve kuruluşçu partisi chp dışındaki partileşmelerdeki özgürsüzlüktür. inönü'nün en başarılı olduğu konunun da çok partililiğin önünün özgürce açılması ve korunması olmuştur. atatürk'le inönü arasındaki en güçlü ortak yan da "gerilemeden" önünü açtıklarının dayanakları olmalarıdır. atatürk, cumhuriyet konusunda, tbmm'nin kurucu ve sürdürücü olmasında "ulusun egemenliği" kavrayışında, "medeni kanun" başta olmak üzere "atatürk devrimleri" diye anılan atılım ve dönüşümlerde geri adım atmamıştır. inönü de uzun devlet adamlığı ve siyasiliğinde "çok partililik" konusunda hiç geri adım atmamıştır.
inönü'yü cumhuriyet tarihinde yıkılmaz kalıcılıkta tutacak olan da çoğulculuğa ve onunun olmazsa olmazı çok partililik anayasallığına adanmışlığıdır.
1945-1947 arası nice siyasi partiler ortaya çıkmıştır. 1946 seçimleri sonrasındaki toplumsal kabarışı uzlaştırıcı 1947 temmuz bildirgesi ve sonunda bağımsız yargı denetimnde kapalı oy, açık sayım temelinde büyük dönüşümün siyasi önderi de, siyasi mimarı ve mühendisi de inönü'dür. inönü'yü anarken neden en az bu yanı vurgulanır? oysa inönü 1945 sonrası 25 aralık 1973'te son soluğunu verdiği ana varıncaya, onca ödüne ve uzlaşımlarına karşın: "çok partili demokrasi"den bir an için, bir gün için ödün vermemiştir.
atatürk sonrasını ya da inönü siyasiliklerini eleştirenlerden, tartışanlardan en zayıf kalanları: inönü çok partililiğe erken davrandı diyenlerdir. türk insanını, türkiye yurttaşlarını demokrasiye inançsızlar topluluğuna dönüştüren bu çok partililik karşıtlarının chp'yle de ilişkili olanları eksik olmamıştır.
14 mayıs 1950 seçimleri sürecinde ve seçimler yaklaştıkça ismet inönü'nün kazanmaya olduğunca seçimlerden yenik çıkmaya da hazırlıklı oluşunun önemini 14-28 mayıs 2023 seçimleri süresince değil ama, 29 mayıs 2023'ten bu yana chp'nin görünümü olarak yaşıyoruz. inönü'nün 14 mayıs 1950'deki yenilgi sonrasında başı dik ve soylu çekilmesi inönü'yi kalıcı kılan siyasi kişilik örneğidir. çevresinde sonuçlara direnenleri ya da olmazlananları ve yadsımak girişimlerine direnci az anlaşılmış ve anlatılmış siyasi deneyimlerdendir.
14 mayıs 1950'den sonrası da, 27 mayıs 1960 da ismet inönü için yenilgiye direniş örnekleridir. 27 mayıs'a sahiplenmemiştir inönü. sessizce 27 mayıs'ın süreklileştirilmemesi için yaptıkları da az bilinenlerdendir. 27 mayıs süreklilik olmamışsa inönü'nün direnci çok önemli olmuştur. chp yöneticileri, görevlileri ve seçmenleri, ismet inönü'nün, 1950 ve 1960 dönemeçlerindeki değişimlerde siyasi seçmelerinin gününde ve günümüzde anlamlandırılmasını yeniden düşünmelidirler. yenilgi günlerinde kıyıya çekilme gücü sonrasındaki ve tarihteki yerinizi belirler.
7 temmuz 2023, college station, texas.
