türkiye'nin anayasa arayışı yeni değildir. 1960'lardan bu yana üste çıkan iktidarlar anayasacılıktan çok "anayasa" yapmaya uğraşıyorlar. ortaya çıkan anayasalar da hep "tepki" temelli ve zamana dayanıksız oluyorlar.
cumhuriyet öncesi anayasacılık ve anayasa uğraşları önemlidir ama, "hanedan" odaklı ve "hanedanlığı" korumayı temel aldığından "tarihselliğin" ötesinde ilgi ve uygulama dışıdır.
cumhuriyet'i hazırlayan ve kurulmasını sağlayan 1921 "teşkîlât-ı esâsiye kanunu" kurtuluşun temel dayanağı ve geçiş devletinin belgesidir. "Hâkimiyet bilâ kaydü şart Milletindir(egemenlik kayıtsız koşulsuz ulus"undur) ilkesi ulus-devlet için ve devlet biçiminin "kişi" ve "hanedan" yönetiminden "seçilmiş temsilciler"e dönüşü belgeler. 1921-1924 arası geçerli olan "ana yasa" ülkenin "yasa" ile ve "temsilcilerin" yerelden seçimini tartışmasız varsaymıştır, uygulamıştır.
kurtuluş sonrası kuruluş için en az tartışılmış 1921 yasası lozan ve cumhuriyet sonrası yeniden düzenlenmiştir ve sonrasında "1924 anayasası" belgesi tbmm'de onaylanmıştır. 1921 "kurtuluşu" amaçlayan devlet örgütlenmesinin belgesi olurken, 1924 ise "kuruluşu" ana hedef saymıştır. 1921'in birinci maddesi olan "millet"e dayanma 1924'te "Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir." olarak değiştirilmiştir. kurtuluş için "millet" ilk ve temel dayanak olurken, 1924 ile "devlet" önceliklidir. ulus-devlet kuruluşu 1924'ten bu yana ulus ve devlet ilişkileri, işleyişi olarak sürekli tartışma konusudur. 1924'ten 1937'ye ve sonralarında da, günün siyasi iktidarları anayasanın özüne ilişkin değil işleyişine ilişkin değişimler gerçeklemişlerdir.
1924'ten 1937'ye chp'nin "tek parti" yönetimleri de, 1950'den 1960'a değin dp'nin "çoğunluk" tek partisi de 1924 anayasası ile yaşamıştır. 1950'lerde dp'ye karşı chp anayasa değişikliklerini öngörmüştür ama, dp uzlaşım göstermemiştir ya da anayasa sorunu görmemiştir.
27 mayıs 1960'ın iki temel amacı olmuştur: 1. kardeş kavgasını önlemek ve 2. anayasa dışına taşmış dp'yi durdurup cezalandırmaktan öteye bir daha anayasa bunalımı yaşanmasını önlemek. 1961 anayasası, cumhuriyet'in temel özelliklerini korurken öncesinden temel bir ayrıma gitmiştir: güçlerin ayrımı temel alınmıştır. öncesinde 1921'den gelen tbmm'de oluşan güç birliği ayrılması yasama, yürütme ve yargı ile "özerk kurumlar" kavramı ve uygulamaya geçişiyle anayasanın temeli ve ulusun, devletin yaşama biçimi olarak anayasal güvenceye kavuşturulmuştur.
1961 anayasası "siyasi partileri" ve onların öncülüğünü geliştirmiştir. 1945 sonrası "çok partililik" varolasa da, değişim bir partiden ötekine ama, çok partililkten çok "tek parti" olarak yaşanmıştır. 1961 anayasası ile çok partililikten "koalisyon" diye bilinen/anılan çoklu partilerin birlikteliği uzun süre yaşanan gerçeklik olmuştur. 1971'de, 1961 anayasası, tbmm'de özünde ve temelde değil ama, "düzeltmelere(gününde "reform")" uğramıştır. 1965-1969 arasında ap'nin tek başına iktidarı 1969'da ap'nin çatlaması sonrası yapay bir yeniden "tek parti" görünümü dışında hep çoklu partilerin "uzlaşımı("koalisyon")" olarak yaşanmıştır.
1980'le anayasa yeniden yazılmıştır. 1982 anayasası diye bilinen anayasanın temel özelliği 1961-1980 arasında yaşanan "uzlaşım-birliktelik" çokluluğunu kırmak amaçlı olmuştur. doğal ki, 1961 anayasası'nın öngördüğü düzen 1961-1965 arası sonrasında hızla ap'nin tek partililiğine dönüşmesi benzeri, 1983-1991 arası anap tek partililiği de 1991 sonrasında 2002'ye değin 1980 öncesinin çoklu parti uzlaşımı-birlikteliği düzenine dönüşmüştür.
2002'den bu yana yaşanan akp iktidarı ise 1982 anayasası yapıcılarının öngördüğü "tek parti" olarak süregitmiştir.
1961 anayasası yönlendiricileri ve öncüleri 1971'de düzeltme ve yeniden düzenlemeyi zorunlu görüp gerçekledikleri benzeri, akp de 2007'den 2017'ye iktidar olmalarını sağlayan 1982 anayasası'nı sürekli değiştirmekten durmamışlardır. 2023 seçimleriyle kazandıkları güçle akp-mhp birlikteliği, öncelikle kazanımlarını sürekli ve değişmez kılacak, 1982 anayasası'nı tümden değiştirmeyi amaçlamaktadır. seçimlerden akp-mhp birlikteliği yenik çıksaydı yaşanacak anayasa değişikliğini tümden durdurmak uğruna girişilecek yeni anayasa 2023 seçimlerinin en önemli sonucu olacaktır.
akp-mhp özledikleri ve öngördükleri anayasayı gerçekleyebilirler mi? istedikleri anayasa gerçeklense de, yeni anayasanın yaşam süresi ve kalıcılığı ne olur? 2023 seçimleri sonrasının temel sorusu budur. neden anayasa değişimi ya da nasıl bir anayasa zorlaması chp'yi iktidar dışında tutmaktan çok, akp-mhp birlikteliğini sürekli kılmak için akp-mhp içindeki kuşkuları ve kuşkuluları yatıştırmak için de araç olmayı gerçekleyebilir mi?
30 haziran 2023, college station, texas.
