türkiye'de görünürde onlarca parti var; gerçekteyse, parti başkanları parti diye var. partilerde her karşı ses bir süre sonra ayrı parti ve yeni bir parti başkanı. bu durumun düzelmesi kolay değil ve bu durum yeni de değil.
önce chp vardı. anında tbmm dışında kalanlar "terakkiperver cumhuriyet fırkası("tcf")" oldular. "tcf" kurucuları kurtuluş savaşı'nı başlatan ve "amasya tamimi"nin atatürk dışındaki imzacılarıydı. atatürk kurtuluş savaşı boyunca kendisiyle olanlarla "halk fırkası"nı kurmuştur. sonraları chp olacak ana parti içinde olmayanlar da "tcf" olarak siyasi yaşama katıldılar. chp yürüdü, sürdü, gelişti ve nice değişimlerle bugün de siyasi parti olarak vardır. "tcf" is kısa süreli yaşamından sonra olmadı. atatürk'ün en büyük başarısızlığı olan "serbest cumhuriyet fırkası" siyasi ilkeler ve program olarak "tcf" ile yakın ve ilişkili olsa da "tcf"nin yeniden varoluşu değildir.
zaman içinde chp de 1940'larda içinden dp ve dışından değişik partilerin kurulmasının odağıydı. chp içinde olamayanlardan dp gecikmeden 14 mayıs 1950'de halkoyu ve seçmen çoğunluğuyla cumhuriyet tarihinin ikinci büyük ana partisi oldu. 1950'lerde yeni doğan partiler dp'de siyasi yaşama hakkı bulamayanların kurduğu partilerdi.
chp de, dp de salt başkanlarıyla anılan siyasi partiler olmadılar. parti içi uzlaşımlar, karşıtlıklar hep yaşanandı. 27 mayıs 1960 darbesiyle kapatılan ve siyasi yaşamına son verilen dp, 1961'de iki parti olarak ortaya çıktılar: adalet partisi("ap") ve yeni türkiye partisi("ytp"). 1965'e gelindiğinde "ytp" "ap" içinde eriyip gitti. 1960'ların ortaya çıkardığı ve kökleri 1945'te çok partililiğe geçişle ortaya çıkan "tip" 1969 seçimleri sonrası eridi gitti. artık partilerden kopmanın odağı ve kaynağı "ap" idi; milli nizam partisi("mnp") bir yanda, demokratik parti("dp") öte yandan ap'de yaşayamayanların parileriydi. "dp" zamanla ap'nin içine çekildi ve "mnp" ise sürekli kapatılıp, her açılışta yeni adla sürüp geldiler.
mustafa kemal atatürk zamanında da, ismet inönü zamanında da chp parti olarak vardılar. atatürk de, inönü de güçlü siyasi önderlerdi ama, chp örgütlülüğü hep varoldu. dp'de de celal bayar ile adnan menderes kendilerine göre güçlü önderlikleri olsa da partide çok seslilik hep varoldu.
chp'de 1960'lardaki "ortanın solu" siyasetine tepki gösteren turhan feyzioğlu'nun milli güven partisi de, 1970'lerin başında kemal satır'ın cumhuriyetçi partisi de chp'de yaşamak istemeyenlerin chp dışına taşmasıyla kurulan sürekliliği kısıtlı partiler oldular.
1980'lerde "siyasi yasaklılık kavramı" zorunluluğu ve gereğiyle kurulan "geçici partiler" 1990'larla yeniden özlerine döndüler. 1980'lerin gerçekliği anavatan partisi("anap") ise 1990'ların sonunda siyasi alandan tümden eksilmişti.
1990'larla güney doğu anadolu'nun yerelliğnden ortaya çıkan pariler de sürekli kapatılıp yeni adlarla varolup geldiler.
günümüzde akp cumhuriyet tarihinin "tcf" ve sonraları dp, ap ve anap'ının ne sürdürücüsüdür ne de onun yerine siyasi ortama doğmuştur. akp daha çok 1960'lar ve 1970"ler siyasi gerçekliğinin 1990'larla yaşayan mnp, msp, rp çizgisinden koparak günün "ap" sürdürücüsü anap ve dyp'nin bileşiminden ortaya çıkmış yeni bir oluşumdur. 2002'den bu yana da partilerden kopma iki parti'den kaynaklanıyor: akp ve mhp.
akp içinde yaşayamayan ahmet davutoğlu ve ali babacan, bir anlamda, chp'de yaşayamayan turhan feyzioğlu ve kemal satır konumundadırlar. mhp ise kökleri 1950'lerin ve 1960'ların başındaki osman bölükbaşı partileriyle ilişkilendirilse de, necmeddin erbakan'ın mnp ve izlerleri gibi hep kendine özgü bir parti olmuştur.
bir süredir mhp'nin içinde yaşayamayanların da mhp dışından partileştiklerini görüyoruz: büyük birlik partisi, iyi parti ve son olarak da zafer partisi.
14 mayıs 2023 seçimleri yolunda iki büyük odak var: akp-mhp birlikteliği ve altılı masa. seçimlerle ortaya yeni bileşimlerle oluşumların ortaya çıkması olağan karşılanmalıdır. akp-mhp birlikteliği de, altılı masa da yepyeni oluşumların yeni kaynakları, odakları olacaktır. benzeri biçimde hdp de seçimlerle yepyeni oluşumların odağıdır. partiler nasıl dağılacaklar, nerede ve nasıl toplaşacaklar 2023 seçimlerin temel göstergesi olacaktır. parti başkanlarının sonuna varacağımız gibi siyasi partileşmenin yenidenliği de yaşanan gerçeklikler olacaktır.
bugün konuşulmayanlar konuşulur, bugün konuşmayanlar birdenbire ortalığı doldurmuş olduğunu gördüğümüzde bugün varolanların izleri silinir olacaktır.
17 mart 2023, college station, texas.
