2022'ye kazakistan'da olanlarla girdik. elmanın atası almatı'da neler oldu ya da daha neler olur?
kazakistan öncesi ukrayna, belarus, gürcistan ve ermenistan'da neler olduysa, oluyorsa, olacaksa kazakistan'da da benzerleri oluyor demek hem açıklayıcı olur; hem de kazakistan'a özgülüğü örter ve yetersiz kalır.
almatı'da sokaklara dökülen kazak yurttaşlarının kısa dönemde kazanmaları zordur. ayaklananlar, kargaşaya katılanlar ve ortalıkta yakalananlar ezilecektir. bu zorbalığın kazandırıcı bir adım olduğu söylenemez. kazakistan'ın geleceğinde inişli çıkışlı nice başkaldırılar ve anında bastırmalar yaşanacaktır; zaman zaman da geçici uzlaşımlarla yatıştırmalar denenecektir.
rusya belarus'la başetmede zorluk yaşamadı. putin'in "geliriz" deyişi yatışmaya yetti. oysa ukrayna'da dinmek bilmeyen ve dinmeyecek karşıtlık geç de olsa kazakistan'da da patladı. yaşananların bir yığın bilinen ve geleneksel açıklamalrı vardır: kazakistan'ın kaynaklarının bir avuç kazak aile içinde toplanması, rusya'nın kazakistan'daki varlığının güvencesi rus azınlığın kazakistan zenginliklerinden varlıklarından çok pay almaları önemli bir açıklamadır ama yeterli değildir. ukrayna'da ve kazakistan'da "sovyet rusya" baskısıyla ezilmiş ve baskı altında gelişmemiş "ulusallık" bilinci ilk öne sürülen kaynakların kötüye kullanımı, kazanılan zenginliğin gerçek sahibi kazak yurttaşlarca adil paylaştırılmaması içiçedir. ukrayna ulusalcılığı da, kazak ulusalcılığı da kaynakların kötüye kullanımıyla zenginliklerin paylaşımında, gelir adaletsizliğinden öncelikle sorundur.
belarus küçük bir ülkedir ve ulusallığı gelişmemiştir. orta avrupa ve doğu avrupa'da benzeri büyüklükte ya da küçüklerinin bağımsız devlet ve toplum olmaları uzun döneme dayanaıksızlığın temeliyse ukrayna ve kazakistan değişiktir. gürcistan ve ermenistan da belarus gibi bağımsız yaşaması kolay olmayacak ülkelerdir. rusya'dan uzaklaşıp nato kalkanı ya da korunağıyla abd desteğine girmeden yaşamaları kolay olmdan öteye hep gerilimli olacaktır. ukrayna ve kazakistan değişiktir. ukrayna kırkbeş milyona yakın nüfusu ile kazakistan yirmi milyona yaklaşan nüfusuyla bağımsızlığını yükseltmede ve korumada olabilirliği daha yüksektir. ukrayna'da bağımsızlık düşüncesi ulusallık kazakistan'dan ileridir ve durdurulması zoryönetimler ve baskılar yolundan öteye olabilir değildir.
belarus'un rusya içinde ve yönünde gelişmesi olanaksızdır. belarus'un avrupa'ya yakınlaşmasına da rusya hem katlanamaz; hem de katlanmayacaktır. ukrayna'nın da rusya'ya yayılması değil ama rusya'nın ukrayna'dan koparacağı çoktur. ukrayna büyüyerek değil küçülerek varlığını bağımsız olarak sürdürebilir. ukrayna bağımsızlığı rusya'nın istediği ölçüde ve rusya'nın belirleyeceği biçimde olur. kazakistan ise değişiktir. kazakistan rusya yönünde belarus ve ukrayna gibi değişemez ama, rusya'nın kazakistan'dan koparacağı çok olmaz. ayrıca kazakistan doğu yönünde çevresindeki "türk" kökenlilerle birlikteliğe yayılabilir.
belarus ve ukrayna'da dış karşıtlık ya da dıştan etkinlik rusya ile abd/ab arasında yaşanırken, kazakistan'da çin'in varlığı ve etkinliği vardır. kazakistan'daki çatışmada rusya, abd ve çin karşıtlığı dinmeyecek ve kazakistan bağımsızlığını hep ezici yaşanacaktır. çin rusya ile birlikte görünse de, sovyet kalıntısı türk-müslüman asyalılar konusunda ortaklık konusunda hem anlaşmazlık yaşayacaklardır; hem de yenik düşeceklerdir. rusya ve çin'in yerine abd'nin kazakistan'da ve varolması kolay olmaz.
kazakistan bağımsızlıkçıları bugün yeniktir ama, yarınlar yeni başlamıştır. rusya çevresinin güvenliğinden öteye belarus, ukrayna ve kazakistan'da çok yönlü gerilimlerle güç dağılımından uzak kalamaz. çin'in uygur'da kazanır görünmesi rusya'nın belarus'taki kazanımı benzeridir. uzun süredir bağımsız olmamış uygurların ezilmesi asya'nın ortalarına doğru zayıflayacaktır. abd/ab'nin asya'da yayılmaları zordur ve abd/ab için rusya ve çin'in asya'da güç yıpranması tek kazanımı olur en gerçekçi ve geçerli olandır.
7 ocak 2022, college station, texas.
