türkiye'de anayasa yazımı da, değişimi de bitmeyen gündemdir. türkiye'de anayasa yazımları bir önceki siyasi düzeni durdurmak ve yinelenmesini, yeniden iktidar gücüne erişememesi için gerçeklenmiştir. anayasa değişimleri de yazımların yetersizliğini giderici olmak adına yapılmıştır.
türkiye'nin kurtuluş anayasası 1921'de yazılmıştır. tbmm egemenliği gereği tbmm'nin yasasıdır. 1924'te anayasa yeniden yazılmıştır. 1876 anayasası ve sonrasında yaşananların tıkanıklığını 1921 kuruluş yasası açıkça yazıya geçirmemişti. 1924 anayasası devletin daha doğrusu türkiye cumhuriyeti'nin kuruluş anayasasıdır. en uzun süreli anayasa olmuştur.
1924 anayasası cumhuriyet'in geriye döndürülemez olduğunu ve önceki devletin yönetiminin tümden yadsınmasının belgesidir. doğal ki, kurtuluşu yöneten ve kazandıran önderlerin istekleri doğrultusunda yazılmıştır. 1937'ye değin özde değişiklik tektir: devletin dini islâm'dır anayasadan çıkarlmış ve sonrasında 1937'de "laiklik" eklenerek yeniden değiştirilmesi önlenmek istenmiştir.
türkiye cumhuriyeti'nin kuruluğu ve işleyişinin temel yasası 1945'te dil değişimine uğramıştır. 1924 günlerinin devlet dili, 1924 sonrası kültür devrimlerinin doğal evrimi olarak günün türkçesi ile özünü değiştirmeden değişime uğramıştır. chp'nin tek parti, tek önder ve altıok geleneğine uyumlu anayasa 1950'deki çok partili siyasiliğe geçişe engel olmamıştır. 1950 sonrası chp anayasa değişimi isteğini on yıl süresince gündemde etkin tutarken, dp 1924 anayasası'na ve değişimlerine değil de 1945 dil devrimi değişimine tepki olarak değişimi yadsıyarak ilk yazımına değişimi gerçeklemiştir.
1961 anayasası, dp iktidarının yeniden yaşanmaması temel ilkesine göre yeniden anayasa yazımıdır. dp iktidarının yeniden olabilirliği kuşku ve korkusuna dayanarak yazılan/oylanan 1961 anayasası 1924 anayasası'nda olmayan "özerk kurumlar" tanımlamıştır. ayrıca, 27 mayıs askeri darbesini anayasal kılacak giriş metni eklenmiştir. tek meclisli ve anayasa mahkemesi yargısından eksikli anayasa çift meclisli ve özerk yargı kurumları ile üniversitelere yönetim ve denetim gücü katmıştır. ayrıca, devlete "sosyal" yükümlülük zorunluluğu getirmiştir.
1961 anayasası cumhuriyetin sürekliliğini siyasetin denetlenmesi olarak öngörmüştür. doğal olarak türkiye'de toplum siyasi denetimi zorlamıştır. 1971'de siyaset "anayasa"yı uygulamıyor ya da direniyor anlayışıyla durdurulmuştur ve ve durdurulan siyasetin egemen olduğu tbmm'de dışarıdan zorlamayla siyasi denetimler esnemeye uğramış ve gevşetilmiştir. 1971 anayasa değişimleri 1961 anayasası'na tepki olarak ama, onu daha güçlü kılma yolunda "düzeltme("ıslâh(reform)") olarak da düşünülmüş ve gerçeklenmiştir. tbmm'nin yanına ya da üstüne çıkma olarak sayılabilecek "mgk(milli güvenlik kurulu)" gücü etkin ve açık olmuştur.
1980'de anayasanın kaldırılması da, tbmm'nin ve siyasetin durdurulması da 1971 değişimlerinin yetmezliğiyle kazanılan "mgk" gücünün kesişmesi gerçeklenmiştir. 1982 anayasası 1961 anayasası'nı yetmez sayan tepkici bir anlayışla yazılmıştır. 1961 anayasası yaklaşık yüzde altmışla halkoyu almışken, 1982 anayasası öngörülmemiş yüzde doksaniki halkoyuyla yürürlüğe girmiştir.
1982 anayasası, yazıldığı, onaylandığı ve yürürlüğe girdiğinden bu yana ençok tartışılan, ençok tepki duyulan ve ençok değişime uğrayan anayasa olmuştur.
1982 anayasası onca değişime uğramıştır ve bu değişimlerin çoğunluğu da akp yönetiminin istekleri ve halkoyuyla gerçeklenmiştir. bugün akp yeniden anayasa değişiminden öteye yeniden yazımdan sözeder olmuştur. neden? akp kendi yazımı anayasayı yeniden yazamak isterken, istemese de 1961-1982 anayasallık evrelerini çağrıştırmaktadır. 1961 anayasası "tsk" ya da gündelik ve genel geçer dille asker anayasası olarak yazılmış, değiştirilmiş, askerlerce durdurulmuş ve sonunda, yeni baştan, kendi dillerine göre yazılmıştır.
akp de, 2002'den bu yana "sivil" olarak nice değişimlere, altüst oluşlara neden olduğu anayasayı durdurup daha güçlü yazacağını sanmaktadır. 1971 ve 1982 anayasa değişimlerinin, yeniden yazımlarının da gerekçeleri "sivil" değil ama, "asker" gücüyle benzerdir. akp'nin "sivil" diye yeniden anayasa yazımı uğraşı akp'yi iktidarda sürekli kılmak için tutanacak dal işlevindedir.
akp anayasayı seçimi ötelemek için mi; yoksa, seçimi yitirmemek için mi tasarlamaktadır? akp anayasayı yoksayıp akp anayasası yazabilir mi? "sivil" anayasa diye anayasa'nın altında kalırlar mı?
8 ekim 2021, college station, texas.
