afganistan'ın dünü unutulamaz deniyor. unutulur; unutulacaktır da; unutulmalıdır da. 1990'lardaki afganistan iç savaşı sonrası geçici bir süre yaşananları, 2001 abd saldırısı ve işgali ile öğrenenler sorumsuz ve temelsiz biçimde havaya konuşuyorlar. bir yandan abd'yi eleştirdiklerini sanıyorlar, bir yandan abd'nin zayıflığına öfkeleniyorlar ve sonunda da 2001'de kaçanların, yeraltında yaşayanların üzerinden "tâlibân" diye bir korkunun sürüsüne katıldıklarının ayrımında değiller.
abd, 1945'te japonya'nın üzerinde bir değil, üst üste iki kez "nükleer bomba" patlatmadı mı? abd de, japonya da o günden sonra o dehşeti ve şiddeti unutmadılar mı? unutturmadılar mı? unutulması, unutulmaz dehşeti değiştirmez ama, japonya'da 1945 öncesini yineleyecek ve 1945'in acılarının karşılığını vermek isteyecek iktidar oluşabilir mi? abd'de o günden sonrasında yeniden yaparız diyen mi çıkar?
yenilgi bitiricidir. tâlibân da 2001'de kaçarak bitmiştir. abd'nin kaçışını tâlibân'ın geri gelişi olarak alıp "kolaycı" ve "korku" geliştirenlerin bir süre sonra da "ama 1996'da" diye dünde kalmalarını yaşayacağız. afganistan'ın 2001 öncesinde bir süre yaşananların savunucuları savaşmadan ve büyük yenilgiyle sonlandılar. afganistan'ın 2001 sonrası yaşananlarını yoksayan anlayışlar, değerlendirmeler ve yargılamalar "korku"dan öteye bir direnç öngörmüyorlar.
1918'de almanya imparatorluğu savaştan yenik çıkmıştı. 1919 paris'inde almanya'nın karşısına birliktelik kuranlar unutmamak, unutturmamak adına 1940'ların tohumlarını yeşerttiler. benzeri biçimde 1918'de yenilmedik, 1919 paris'i unutmayacağız diyen almanya'nın çılgınlığının yaşattığı ikinci dünya savaşı unutmayanların, unutturmayacağız sananların unutulmaz acılara neden oldukları tarihin değişmez gerçekleri olarak yaşıyor.
"tâlibân" diye korku geliştirip direnç oluşturacaklarını sananlar yanılıyorlar. afganistan'da korku değil umut geliştirmenin gündür ve umut verenlerin kazanacağını öngörmeliyiz. afganistan'da dünde kalanlar ne bugün ne oluyor, ne de yarın ne olur konusunda etkili olamayacaktır.
"şeriat" diye belirsizlikten öteye hedefleri ve yönetim anlayışları olmayanların afganistan'da sürekli ve kalıcı olmalarını düşünmek yanlıştır. afganistan'da devlet olabilmek de, toplumsal barışı sürdürebilmek de zor olacaktır.
abd neden kaçtı gidiyor sorusu üzerine olmayacak kurgular/fesatlar da eksik olmayacaktır.
somut durum nedir? abd afganistan'da huzur bulamamıştır; barış içinde yaşayacak gücü oluşturamamıştır. abd, 1945 sonrasında almanya'da, japonya'da karşılıklı unutarak gerilimsiz yaşamışlardır. benzeri biçimde kore'nin güney'inde de yaşamaktadır abd. abd yaşadığı toplumdan destekle güvenle sürdürmektedir almanya, japonya ve kore'deki varlığını. afganistan'da bunu sağlayamamıştır abd.
abd, afganistan'da sığıntı gibi yaşamıştır ve afganistan iç savaş'ını sonlandıramamıştır. afganistan'da işbirlikçilerinin ötesinde dostları olmamıştır abd'nin.
abd askeri varlığıyla, olabildiğince yanına alabildiği işbirlikçileriyle afganistan'dan kaçmaktadır.
afganistan'ın geleceğine yönelik beklenenler yanıltıcı korku tüccarlarının anlayacağı, anlatacağı olmayacaktır. afganistan'da bugün sokaklarda dolaşanların yarınki siyasi iktidarı tek başına belirlemeyeceği güvenle söylenecek ilk öngörü olmalıdır. afganistan'ın geleceğinde abd'yle kaçan, kaçmak isteyen işbirlikçilerin de tek başına dayatma güçleri olmayacaktır.
abd'nin afganistan'daki yenilgisinden ortaya çıkan boşluğu kim/ler doldurur? bu bilinmezdir. doğu'da pakistan, batı'da iran belirleyici değil ama, belirlemede etkili olacaklardır. kuzey'de özbekistan ve tacikistan afganistan'daki gelişmelerden uzak kalamayacaklardır. rusya, çin ve türkiye ise afganistan'da iç savaş uzlaşımla sonlanıncaya uzaktan izleyeceklerdir.
kısacası, afganistan'ın dününde kalanlar afganistan'daki uzlaşımı zorlaştıranlar olacaktır. afganistan'dan abd'ye, rusya'ya, çin'e yakın uzlaşımlar beklemek de yanıltıcıdır. abd de, rusya da, çin de kendinden yana afganistan yönetimi isterler ama, ençok kendilerine karşıt olmayan yönetimin oluşmasına katkıları olabilir.
abd'nin, rusya'nın ve çin'in gölgeleri afganistan'ın geleceğinin uzlaşımdan uzak olmasından öteye yarar getirmez.
27 ağustos 2021, college station, texas.
