afganistan'da ne oldu konusunda, neredeyse anlaşmazlık yok: abd kaçtı (ya da kimilerine göre çekildi mi?) ve "tâlibân (ya da öğrenciler)" yeniden kabil'de egemen oldular. kimilerine göre de: abd eşref gani'yle de, "tâlibân" ile de oradaydı; oradadır mı? bilinen açık: eşref gani seçilmiş başkanlığını bırakıp gitti. öyle görünüyor ki, bu utanç, onun afganistan'ın ileriki tarihinde yeri olmayacağını gösterir.
anlaşmazlık yok görünen açık gerçekler de tartışmalıdır. doğal ki, temel tartışma, afganistan'ın bundan sonrasındadır. ondan önce, bugün, neden ve nasıl oldu da eşref gani ve abd kaçtı odağındadır tartışma. uzunca bir süre bu kaçıp gidenlerin eleştirileri ve değerlendirmeleri durmayacaktır.
"tâlibân" nasıl oldu da, yirmi yıl önce kaçıp gittiği yere geri döndü? on günde kabil'e vardı ve afganistan'ın tümünde egemen görünen "tâlibân" için geliş (ya da dönüş) yirmi yıl bulmuştur diye düşünmeliyiz. yirmi yıl içinde afganistan mı değişti; "tâlibân" mı değişti? bugünden söylenenler önyargıdır ve yanıltıcıdır. afganistan'ın bundan sonrasını yirmi yıl öncesiyle yirmi yıldır yaşananların çatışmalarıyla, çelişkileri ve varılacak uzlaşımlar belirleyici olacaktır.
kısacası, afganistan'ın geleceği deyince: yirmi yıl öncesi yenilen "tâlibân" ile yirmi yıl sonra kazanan görünümündeki "tâlibân" arasındaki değişenlerle değişmeyenler çatışmaları yaşanacaktır. sonunda varılacak afganistan bugünden kestirilenlere benzemeyecektir demeliyiz.
"tâlibân" diye ortaya kimler ve nasıl bir yönetim oluşturacaklar? yirmi yıl öncesinden kalanlar "tâlibân" içinde azdır ve benzeri biçimde afganistan'da yirmi yıldır onlarsız olanlar ise çoktur. azlığın çokluğu belirlemesi ve sürekliliği düşünülmemelidir.
afganistan'ın sorunları çoktur. afganistan'ın birincil sorunu "ulusallığı"nın gelişmemiş olmasıdır. "afganistan" parçalarının birliği ve üst kurumlaşması ulusal devleti oluşumu "içsavaş"ı zorlayacaktır. doğusu batısı, kuzeyi güneyi birbiriyle uzlaşmaz etnik ve dini çelişkilerle dolu afganistan'da "zoryönetim" yeterli olsaydı 2001'den bu yana abd zoruyla dayatılan yönetim kaçıp gitmez, dağılıp kargaşa sürmezdi.
afganistan'da zoru dayatan bir yönetim sonrasında daha zorlu bir yönetim süreklileşir mi? yirmi yıl öncesinin koşulları afganistan'ın içinde de, dışında da değişiktir. afganistan da, "tâlibân" da yeni koşullara uyarlanacaktır.
"tâlibân" için de sorun çokludur. "tâlibân" çekirdek örgütlenmesi tek parça sürebilir mi? evet ya da hayır demek için veriler yoktur; olabilir de, olmaz da. "tâlibân" örgütü afganistan'da "birliktelikleri"ni kabil'e varış öncesinde kurdu mu; kabil'de kurabilir mi? afganistan, üretimi ve paylaşımı kısa sürede tıkanacaktır. o durumda afganistan dışı kimlere uzanacaklardır? afganistan yeniden rusya ile mi, abd ile mi olur ya da çin'le yani bir yön mü arar bulur?
şimdilik görünen ve açık olan açıktır: kaçan giden abd'nin son yirmi yıldaki işbirlikçilerinin tümden dağılıp kaçacaklarını düşünmek yanlıştır. nato şemsiyesi ile girilen ve dağıtılan "tâlibân" abd ve nato olmadan rusya ve çin'le "birliktelik" aradığında abd-nato yeniden afganistan içinde direnç odakları oluşturabilir mi?
afganistan'ın iç ve dış sorunları koşullarında yakın komşuları iran ve pakistan ile uzaktan türkiye ile ilişkileri ve birliktelik arayışlarına çin ve rusya nasıl yaklaşır?
"tâlibân" iktidarı ve yönetimi nasıl paylaşacaktır ve birlikteliklerini nasıl oluşturacaktır? yönetim kurmak da, yönetmek de "zor"un ötesinde esnemeyi ve afganistan'da uyumluluğu bulmayı gerektirir.
afganistan'ın içinde de dışında ilk tepkiler açıktır: ortada kazanım coşkunluğunun getirdiği sevinç görünmüyor; hüzün ve korku ise egemendir. korkunun sevince dönüşmesi kolay değildir. acıların yaygınlaşmasına direniş ve tepki kaçınılmaz olur.
20 ağustos 2021, college station, texas.
