abd'nin afganistan'dan çekilişi/kaçışı küreselde bir değişimi getirir mi? "soğuk savaş"ın bitişi çoktan gerilerdedir. 1989 sonrasını anlamakta ve yerini belirlemekte çokları zorluklar yaşadı. 1989 sonrasında da "soğuk savaş" algıları, öngörüleri ve çözümlemeleriyle oyalananlar çok oldu.
abd "soğuk savaş" sonrasını "yeni dünya düzeni" olarak algıladı, adlandırdı ve öngördü. yeni nedir, dünya düzeni nedir sorgulamasından çok abd'nin soğuk savaş'ta sovyet yanlılarını ve ardıllarını küçültmekten öteye yoketme saldırıları ile "küreselleşme" eşzamanda yaygınlaştı.
1989'un hemen sonrasında özgürleşen kimileri "tarihin sonunu" getirdiler; kimileri ulusal devletlerin tükenişi varsayımında ulusallığı yoksaydılar. kimileri de "uygarlıklar savaşı" öngördü ve yaşattıklarını sandılar.
birinci dünya savaşı diye adlandırılan 1914'ten 1918'e yaşanan imparatorlukların dağılıp abd'nin avrupa'ya yayılması ve büyük britanya'nın yerini almasıyla 1917'de rusya'de gerçeklenen çarlık yönetiminin yokedilmesinin getirdiği 1919 paris görüşmeleri bekleneni getirmedi. 19. yüzyıl'ın "uygarlık" götürüyoruz anlayışının getirdiğ sömürgecilik ve yağmacılık savaşla sonlanmadı ama, savaş öncesi afrika, asya yayılmacılığı gerilemeye başladı. ikinci dünya savaşı'nın getirdiği yalta/potsdam sonrası "beşli veto gücü" de "soğuk savaş"la istenileni getirmedi.
1945'ten 1989'a abd ile sscb çekişmesi olarak yaşananların abd rusya karşıtlaşması ve sonunda çin varlığı olduğu 1989'da belirgin değildi. soğuk savaşı abd-sscb karşıtlaşması sananlar kapitalizm-sosyalzim çekişmesi varsayanlar sscb'nin rusya'laşmasını kapitalizmin kazanımı ve sosyalizmin yokoluşu olmadığını anlamaları için ulusallıkların çoğalmasını yanlış değerlendirdiler.
abd rusya olmadan, sosyalizm olmadan, "anti-komünizm"de birlikte olduğu islâm ülkelerinden rusya'nın kalıntılarını söküp atacağım diye islâm toplumlarının tarihsel mezhep karşıtlıklarının içinde egemen olanın (sünni) gücünü kısıtlarken ezilmiş olanın (şii) ayaklanmalarının önünü açtılar, sünni-şii karşıtlığını uzlaştırmak da, karşıtlaştırmak da abd'ye yarardan çok zarar getirir olduğu anlaşıldığında abd'nin ırak'ta, suriye'de, afganistan'da insan ve servet tüketmesi önlenemedi.
abd afganistan'dan çekildi mi, kaçtı mı tartışması geride kalmıştır. yaşananlar açıktır. abd açıktan afganistan'da yoktur. abd'yle işbirlikçi konumunda olanların çoğunluğu afganistan'da kalmıştır. abd için ve küreselde barış için soru ortadadır: abd yeniden afganistan'a çağrılır mı; döner mi? abd afganistan'la ne kazandı, ne yitirdi gelen on yılların tartışmalarıyla ve yaşananlarla daha açık olacaktır.
abd'nin afganistan'dan çekilmesi ve kaçması abd içinde ve abd dışında nelerin öncüsü olur? bu en büyük bilinmezdir. abd, bir sonrasında ırak'tan ve suriye'den de çekilir ya da kaçar mı? abd desteğinde güç bulmuş ırak ve suriye'deki abd öncesi ezilmişleri ve abd ile egemen görünenleri de afganistan benzeri yalnızlıklarıyla nasıl yaşarlar?
kore'deki, almanya'daki abd varlığı da abd içinden, abd dışından abd'yi ayrılmaya zorlar mı?
3 eylül 2021, college station, texas.
