abd içerisinde olduğundan çok dışarısında sorunlarla karşı karşıyadır. abd uzun süredir küreselin belirleyici konumundan gerilemektedir. cumhuriyetçi başkan trump abd'nin dışarıda gerilemesini "amerikancılık"ta zayıflık olarak görüp gösterme uğraşında yeterince yol alamadı. trump sonrasında demokrat başkan biden de gerilemeyi "amerikancılık"tan ödün vermeden "küreselcilik"le sürdürme yanlısıdır. kısacası, trump açıkça "önce abd" derken, biden "abd önde ve önder" olmalıdırı dayatmadan benimsetme yanlısı dış siyaset öngörüsündedir.
abd dış siyasette tek belirleyici ya da ikili/çoklu "birliktelikteliklerle" yönetme etkinliğinde uzun süre güçlüydü. abd'nin dış siyasette gücü gerilemektedir derken, kısa sürede, gerilemeyi duraklama ve geriye dönüş olarak düşünmekle öngörmek yanlış olur. abd ikili ve çoklu ilişkileri yönetmekten kolayca geriye dönüş göstermeyecektir. şöyle de söyleyebiliriz: trump ve biden yaklaşımları gelgitleriyle gerilemeyi geriye dönmeden ileriye döndürmek uzun sürelidir.
abd biden yönetimiyle eski siyasetlerini yenileştirme gösterisine avrupa gezisiyle başladığını görüyoruz. abd ikili ve çoklu birlikteliklerini koruyarak pekiştirme siyasetinde etkili olabilir mi? etkili olamaz demek kolaycı ve önyargılı yaklaşımdır. abd dış siyasi ilişkilerinde yenilenmeyle değişim ve yeniden belirleyici konuma ilerlemek kolay olmayacaktır.
abd dış siyasetinde ikili ilişkilerin çokluğu önemli bir güçtür. abd'nin çoklu ilişkilerdeki konumu da gücünü gösterir ve gücünün sürdürücüsüdür. abd'nin dış siyasette sorunu açıktır: abd bağlaşıkları da abd düzeyinde öz çıkarlarını koruma ve kollama yanlısıdır ve gücündedir. örneklerle açıklayayım: abd hem suudilerle, hem de israil ile ikili ilişkidedir. abd hem israil'i, hem de suudi arabistan'ı abd'nin çıkarlarıyla uzlaştırır konumunu korumuştur. israil ve suudi arabistan arasındaki karşıtlıklar. görünürlükten ötesine varmaması abd'nin gücüdür demeliyiz. bu durum değişmiştir ve abd'nin uzlaştıramazlığı yönünde gelişmektedir. benzeri biçimde abd israil'e karşın iran'la yeniden birliktelikte suudilerle de çatışma doğrusundadır.
iran yemen'de, lübnan'da, ırak'ta ve suriye'de abd'yle uzlaşmakta dirençlidir. abd iran'la olmadan ortadoğu'da olmaktan iran'la olarak yenilenme istemektedir. bu kolay değildir. nedeni de açıktır: abd iran'a israil'le uzlaşmasını dayatamaz. abd israil'e de iran'la birliktelik dayatacak güçte değildir. abd gücü gerilemektedir bu gerçekliktir. abd israil'den ayrı suudi arabistan'dan ayrı iran'la ilişki geliştiremez. önünde sonunda abd seçme yapmak zorundadır.
abd'nin sorunu salt ortadoğu'da uzlaşmaz ulusal çelişkileri uzlaştıramaz konumunda güçsüzleşme değildir. abd nato içindeki ayrılıklarda, avrupa birliği içindeki ayrılıklarda durun şunu yapın diyecek güçte değildir. abd, avrupa birliği'nden kopmuş birleşik krallıkla ab'ye karşıt birliktelik geliştiremediği gibi uzlaştırıcı güçte de değildir.
örnekleri birbiri ardından çoğaltabiliriz: abd çin'le olup rusya'ya karşı ya da rusya'yla olup çin'e karşı olmaktan da uzun süredir gerilemiştir. abd'nin çin ile rusya arasındaki çelişkilerden yararlanıcı abd çıkarlarını koruyucu ve geliştirici gücü gerilemiştir.
bu örnekleri küreselin her köşesi için gözleyebiliriz ve çoğaltabiliriz. abd'nin bu konumundan yola çıkarak abd türkiye ilişkilerini de değerlendirebiliriz. abd'nin türkiye'yi belirleme gücü abd'nin küreseldeki belirleyiciliğinin gerilemesi benzerliğinde gerilemiştir.
14 haziran'da abd türkiye buluşmasında önyargıları kıyıda tutmak zordur ama, küreseldeki abd gerçekliğinden soyutlanmış düşünmek ve öngörülerde bulunmak yanlıştır, yanıltıcıdır. 14 haziran'daki abd türkiye buluşması yenilenme ve değişme getirmeyecektir. bu durumu abd'nin güçsüzlüğü ve türkiye'nin güçlenmesi bağlamında değerlendirmek daha gerçekçi ve geçerli olanıdır.
11 haziran 2021, college station, texas.
