20 ocak'la abd'de başkan biden ile yani bir yönetim başladı. rusya'da ve çin'de ise değişmez başkanlar ve yönetimleri var. abd'de başkanların değişmesi abd çin karşıtlığını pek değiştirmiyor. abd rusya karşıtlığında da değişim vardır, oluyor diyemeyiz.
"soğuk savaş" günlerinde abd sscb karşıtlığında, çin uzun süre kıyıda ve etkisizdi. çin ile sscb karşıtlaşması gelişince abd çin'le ilişkilerini düzeltmek ve düzenlemek gereğini temel siyaset yaptı. başlangıç günlerine 1971'e dönersek abd sscb karşıtlığında yumuşama dönemi ya da "birlikte barış içinde yaşama" esnekliği gelişkindi. çin ve abd ise uzlaşmaz karşıtlıktaydı. sscb çin'le birleşerek abd'ye karşıtlıktan uzaktaydı. abd'nin çin'le birlikteliği abd'ye başlangıçta yarayacak görünüyordu. çin'in abd ile olmaktan kazanımının sscb korrkusu ya da karşıtlığındab olmadığı düşüncesi az konuşulandı.
1989'a gelindiğinde abd'de çin korkusu yoktu. o günlerde japonya korkusu daha yagındı. sscb'nin son etkini gorbaçov hem kendinin, hem de sscb'nin songünlerinde olduğunu düşünmüyorlardı 1989 haziran'ı başladığında. sscb, gorbacov ile çin'le abd'ye karşı birliktelik arayışında çin'e vardığında, çin'de tiananmen meydanı'nda kanlı gösteri de yaşanmak üzereydi. gorbacov eli boş, umutları yıkık döndü çin'den ve çin'de meydanda kanlı sonlanma yaşandı.
1989 tiananmen sonrasında büyük değişimler yaşandı. sscb sonlandı; sscb rusya oldu yeniden. abd tek "süper devlet" kaldı. sonrası daha da değişik gelişti. çin kalkınması çin gücü olarak abd'yi korkuttu. çin rusya'ya karşı olmaktan rusya'yla olmaya daha yakınlaştı. abd rusya'yla bir türlü birliktelik geliştiremediğinden öteye 1989 öncesinden geride gerilimler yaşar oldu. özellikle ortadoğu'da rusya'yi elemek uğraşında çin'in kalkınmasını ve yükselişine abd seyirci kaldı.
2021'de yeni abd yönetimi çin'le birliktelikten de, rusya'yla olamamaktan da dış siyasette zorlu bir darboğazdadır. abd, çin'i de, rusya'yı da çevreleyemiyor.çin de, rusya da abd'yle olmaktan önce abd olmak isteminde görünüyorlar. çin, özellikle afrika'da abd'yi dengelemeyi önemsiyor. rusya da ortadoğu'da abd'nin 1989 sonrası kazanımlarını dengelemeye uğraşıyor.
abd'nin yeni bir küresel atılımı ve kazanımı görünmüyor. abd afrika'da ve ortadoğu'da gerilememe direncinde güçlü görünse de, zamanın abd yanında ilerlediğini söyleyemeyiz. abd avrupa'da rusya'yı dengede tutmaktan öteye rusya'yı avrupa'da dengesiz tutma gücünde görünüyor. 1989 sonrası rusya polonya'yı tümden yitirdi ve ukrayna'yı yitirmemekte kararlı görünüyor.
asya'da görünüm ise 1971'le, özellikle, 1989 sonrasında çin gücünün yükselmesi yanında japonya'da durgunluğa varan bir gelişmededir. abd, japonya ile birlikteliktelikten sorunları enaza inmiş durumdadır. asya'da yükselen iki güç kore'nin güney yanı ile hindistan'dır. abd japonya, güney kore ve hindistan'la birlikte olarak çin'i dengelemiş durumdadır.
abd neden çin'e daha esnek yaklaşırken rusya'ya karşıtlıkta uzlaşmazdır?
abd'nin içindeki bölünme ve karşıtlık abd'nin dışına bakışta da yaşanmaktadır. demokratlar cumhuriyetçi başkan trump'ı rusya'ya zayıflıkla suçlarken, cumhuriyetçiler de demokrat başkan biden'i çin'e karşı zayıflıkla suçlamaktan gerilemiyorlar.
abd rusya'nın ukrayna'da etkin ve egemen olmamasını istiyor. rusya abd'nin polonya'dan sonra, orta ve doğu avrupa'da 1989'la ilerlemesini durdurmakta kararlıdır. abd avrupa'da etkinliğini ve egemenliğini geriletmemekte kararlılığını sürdürmek yanlısıdır.
abd'nin asya'da kore'nin kuzey yanını yanında çin olmadan dengelemesi zordur. abd hem tibet'i, hem miyenmar'ı, hem de şencan'ı çin'den kuzey kore desteğine zorlamakta kullanmakta başarılı görünmüyor.
bu arada, suriye, yemen ve iran konularına abd'nin güç yetiştirmesi hergün güçleşiyor. ayrıca, afganistan'dan tümden çekilmenin abd'ye getirisindan çok götürüsü olacağı açık görünüyor.
sonuçta, abd çoklu ilişkilerden çoklu sorunlarla başedemez konumunda rusya ve çin'in birlikte olmayışından yararlanıyor görünüyor. abd artık çin'le rusya'ya karşı, rusya'yla çin'e karşı denge siyasetleri sürdürebilmekten uzaktır. abd, çin ile rusya'nın birlikte olmamasının değişebilirliğini açıktan konu etmiyor.
16 nisan 2021, e. hampton, ny.
