abd'nin kuruluşundan bu yana sorunları çok olmuştur. abd yüzüncü yılını yaşamadan kanlı bir içsavaş yaşamıştır. içsavaş öncesi sorunları savaşla çözümlenmemiştir. 1787'da anayasa uzlaşımının en zorlu sorunları: "eyalet hakları ve güçleri" ile "başkanlık hakları ve gücü" olurken, güney eyaletlerin afrika'dan zorla taşınmış nüfusunun toplumun işleyişine eşit yurttaşlar olarak katılımı tartışmaları geçici uzlaşımlarla ötelenmiştir.
1787'de anayasa tartışmalarında eyaletlerin güçleri eşit değildi. abd, amerika olarak değil "birleşik devletleri" olarak uzlaşımla başlamıştır. anayasa'yı yapan meclis "eyalet" temsilcileri olarak katılmıştır ama, kuzey'in gücü devlet kuruluşunda güney'in toprak ve köle nüfusunun gücünü uzlaştırmakta zorlanmıştır. birleştirici olarak enson uzlaşım da "başkanlık" kurumunda gerçeklenmiştir.
abd'nin kuruluşunda sözü ve etkinliği olmayan "yerli" nüfus ile toprak sahiplerine "köle" olan nüfustur. kadın nüfusun siyasi hakları da ancak yüzyılı aşkın sürede gerçeklenmiştir. 13 kurucu eyalet ve sonradan artarak çoğalan eyaleletlerle de anayasa'nın kuruluş ve işleyişi temelden değişikliklere uğramamıştır. nüfusu bir milyonu bulmayan "delaware" ve "güney dakota" ile nüfusları kırk milyonu bulan kaliforniya ve teksas eyalet hakları olarak, görünürde ve işleyişte eşittir. bunun başlangıçtan bugüne yarattığı çelişkiler ve zorluklar, sorunlu günlerde açığa çıkmaktadır. örneğin, "temsilciler meclisi" üyeleri de, "senato üyeleri" de eyalet temelinde seçilirler. nüfusu çok olan eyaletler temsilciler meclisi'nde eşitsiz oranda yeralırken, senato'da her eyalet iki senatörle temsil edilirler. temsilciler meclisi üyeleri her iki yılda bir yeniden seçime giderken, senatörlerin süresi altışar yıllıktır.
başkanlık seçimi de eyalet temelinde yapılır ve eyaletlerde kazanılan delegelerin meclisi belirleyicidir. görünürde başkan adayına oy verilir ama, eyalette ençok oyu alan o eyaletin tüm delegelerini kazanır.
bunlardan da karmaşık olanı her eyaletin kendi anayasası ve kendi meclisleri vardır. her eyaletin işleyişi birleşik devletlerin anayasası'na aykırı yasa çıkaramaz ise de, neredeyse, eyaletler özerklikten öteye bağımsız olarak yasalarını, yürütmesini ve yargısını düzenler.
kısacası: karmaşık yapı, artan karmaşıklıkla süregelmiş ve süregitmektedir.
afrika'dan taşınan ve köle olarak kullanılmış nüfusun tarihteki ilk kayıtları 1619'dur. günümüzde 401. yılı yaşanan bu derisinin rengi değişik nüfusun benzeri ikinci düzey yurttaşlık konumundaki asya'lı, latin amerika'li ve sonunda ortadoğu'lu nüfus da yeni göç dalgalarıyla artan nüfus yoğunluğundadır. afrika kökenliler uzun süre "köle" olarak yaşadıkları abd'de, yeni göç nüfuslarından hep ayrı kalmışlardır.
afrika kökenliler avrupa kökenli beyaz nüfusa karşı ayaklanmalarında da çokluk, avrupa dışı nüfusla kaynaşmış değillerdir.
minnesota eyaletinde yaşanan ve görsel kayıtlarla belgelenen polis görüntülerine tepkide abd'nin tüm karmaşıklığı, ikiyüzyıldır çözülmemiş ve hep ötelenmiş sorunları etkin tepkilere neden olmuştur.
bir yandan, çözülmemiş sorunların yine öteleneceği varsayamıyla, neredeyse, üstü örtülür ve yenisine değin yaklaşımı vargörünse de, değişimleri zorlayıcı bir beklenti ve umut da yükselmiştir.
2016'da başkanlık seçiminde, cumhuriyetçi parti geleneğinden gelmeyen donald trump'ın abd'yi tümden değiştirme zorlamaları yeni olayda da yatıştırıcı ve uzlaştırıcılıktan uzak yaklaşımı olayların yaygınlaşmasında etken olmaktadır.
günümüzde küreselin her yöresinde, her ulusun işleyişinde sorunları yatıştırmaktan çok sorundan yararlanmacı kışkırtıcılık başkan trump'ın de temel siyasi yaklaşımı olmuştur. başkan trump, anayasallığı kendine göre yorumlayarak, başkanlık gücünü olmayan yetkilere zorlayıcı hedefler ve istemlerle sokaklardaki gösterilerden yarar ummaktadır.
abd'de tarihteki kölelerin yeni nesillerinin "adalet" istemeleri, yasaların eşit uygulanmayışına tepkileri nicelik olarak binlerle gözlenebilir. minnesota yerelinden, abd eyaletlerinin küçüklü büyüklü yüzlerce kentine yaygın ve kapsamlı yaşanmıştır tepkiler. tepkilerde siyasi bir oluşum ve hedef olmayışı tepkileri niteliksiz kılmamaktadır. istenen açıktır: anayasal işleyişin tüm yurttaşlara eşit ve adaleti sağlayıcı olmasının güvenceleri ötelenmeden gerçeklenmelidir.
başkan trump ise, 3 kasım'da yenilenecek başkanlık ve meclislerde cumhuriyetçileri çoğunlukta tutmak uğruna polis ve güvenlik güçlerini kullanma yetkisi olmadığından, askeri gücü kullanmayı denemeyi zorlamıştır. abd'de eyalet düzenini zorlayan başkanlık istemlerinin gerçeklenmesi zor değil olanaksızdır. abd'yi içeride ve küreselde güçlü kılmayı değil sıradanlaştıracak istemleri başkan trump gün bugündür diye zorlamaktan abd'yi hergün altüst edici tartışmaların odağı olmaktadır.
korona günlerinin sonlanmadığı ve işsizlik oranının beklenmedik düzeylere eriştiği günlerde sokak gösterilerinden başkan trump'ın yararlanma istemlerine abd seçmenleri katılır mı?
abd yurttaşlarının afrika kökenlilerinin tamamına yakını cumhuriyetçi parti'ye karı ve başkan trump'ın uzlaşmaz karşıtıdır. son adalet istemi gösterileri bu durumu güçlendirmiştir. abd'nin beyazları diyeceğimiz büyük çoğunluğunun beyazları seçimi belirleyecektir. amerika'nın renklileriyle olabilen beyazlar yeterince çoğunluğa erişecekler midir? yoksa, yine, abd'de sorunları öteleyici çarklar işleyecek ve amerika'nın renklileriyle olmayan beyazların çoğunluğu iktidarını sürdürecek midir?
abd'nin günceli: sorunları çözümlemeyi zorlayacak amerika'nın renklileriyle olabilen beyazlar mı; renklilerle olmayan ve sorunların çözümlenmezliğini sürdürmeyi getirecek beyazlar mıdır? 2020 seçimlerinin temel karşıtlığı bu çelişkide düğümlüdür.
abd küreselde vardığı yaygınlıktan içindeki sorunları çözmeyi ötelemişti. abd küreselde duraklarken, içeriye dönmüşlüğünden, içindeki sorunların üstesinden nasıl gelebilir? gelen on yılların abd'si ve küresellik bu karşıtlıklarda yaşanacaktır.
5 haziran 2020, college station, texas.
