küresel salgının yayılması, ülkelerin içlerinde ve ülkelerarası ilişkilerde varolan ayrımları nasıl etkiledi ya da nasıl etkileyecek? küreselin dört bir yanından yetkili yetkisiz açıklamalar, değerlendirmeler salgının küreselleşmesiyle "korona" vahşetinde yayılması çoğalarak sürüyor.
yarın ne olur konusunda olur olmaz öngürülerle beklentileri "erken boşalma" olarak niteleyebiliriz. açıkta söylenen, kıyıda söylenmiş nice açıklamalardan, değerlendirmelerden olanları, olacakları yakalamış olanlar vardır. korona günleri sürerken ortaya çıkanların geçerliliğini korona denetime alınırsa ve alındıktan sonra değerlendirebiliriz.
şu anda gelinen noktada ülkelerin kendi içlerinde sağlık alanında tepkilerini kabaca sınıflayabiliriz: baskıcı ve zor yönetimler; toplumu durdurmakta bize inanın, güvenin yaklaşımını kullanan yönetimler; toplumu durdurmadan önlemlerin uygulanacağına güvenen yönetimler.
yine kabaca söylersek: çin biçimi yaklaşımlar; abd biçimi önlemler; almanya-isveç deneyimleri var. bir de ispanya, italya, fransa, birleşik krallık örneklerinde yaşanan gecikmeli, etkileşimli olayın doğasına kapılmışlar var.
yaşanan bu örneklerin şurasını baskıcılardan alan, burasında abd'ye benzediğini sanan kendine özgü deneyimler de az değil. güney kore, japonya, türkiye, iran ve niceleri.
ilk izlenim şudur: önlemlerin ulusal düzeyde yaşandığı ve uluslarötesi bir yaptırım örgütlenmesinin olmadığıdır. tamamlayıcı izlenim de şudur: korona çin odaklıdır. en çarpıcı izlenim de: tüm ülkelerin "korona(covid-19)"dan çarpıcı yıkıcılıkta etkilendiği ve bu düzeyde bir salgına karşı hazırlıklı olmadıklarıdır.
zaman içinde, gelen yıllarda, nice veriler ve veri işlemeleri, küresel salgının sıraladığım boyutlarını hem niceliksel, hem de niteliksel olarak ortaya çıkaracaklardır. bu çalışmalar için erkenden ortaya atılmalar yanlıştır. günümüzde veri toplama ve işleme gücü çok artmıştır. veri toplama ve işleme gücünden öteye yöntemsel yaklaşımlar zengindir; daha da yenileri yaşanacaktır.
"covid-19"un yaygınlığının denetime alınması konusunda bilimsel çalışma patlaması yaşandığı açıktır. koronanın yaygınlığı düzeyinde yaygın, koronayı durdurma ve denetleme konusunda çok yaygın çalışmalar vardır. bilimsel çalışmaların başından iki noktada yoğunlaştığı biliniyor: aşı ve iyileştirme.
önce, baskıcı olsun, özgürlükçü olsun tüm yönetimler, salgının yayılması konusunda öngörülen modellemelere kuşkulu yaklaşmışlardır. neyse ki, gecikmeden, enazından, salgının yaygınlığını azaltıcı önlemleri uygulamaya geçirmişlerdir.
yaşanan salgının yaygınlığı ve önlenebilirliği konusundaki isteksizlikler, sıralanan "modellerin" öngördüğü tanı ve ölüm oranlarının korkutuculuğu yönetimleri önleme yöneltmiştir. bu gecikmeli sonuca varılmasında dayatma bilimden kaynaklanmıştır. akılları ve yaşamları bilimle belirlenmeyen insanların direnci "ölüm korkusu"yla kırılmıştır. "covid-19"un saldırgan ve hızlı yayılmasının gücü kısa zamanda anlaşılır ve yaşanır olmuştur. bilimsel öngörüleri anlamakta zorlananlar ve direnenler başından yenik düşmüştür.
önlemlerin alınmasında yönetimlerin etkinliği ikincil kalmıştır. alınana önlemlerin kaldırılması konusunda da belirleyici olacak ikili açıktır: covid-19'un gücü ya da güçsüzlüğü birincilse, bilimsel çalışmaların sonuçları olacaktır. sağlık kuruluşlarındaki çalışmalar salgının güncelinde büyük çabalar göstermişlerdir. sağlık kuruluşlarına koşut aşı ve iyileştirme konusunda çalışan deneysel kurumların buluşlarında bilimsel güç belirleyici olacaktır.
bilimsel çalışmaları sulandırıcı, yönlendirici, yararlanıcı etkiler/etkinler yok mudur; olmaz mı? öylesi, öyleleri vardır ama, sonrasında değerlendirilecektir. korona günlerinde bilimsel yaklaşımlar olduğunca, bilime karşı ya da bilimi yoksayıcı tepkiler de olması bilimsel akılda olanları şaşırtmıyor. enazından, bilim karşıtlarının, bilimsel çalışmaları durdurucu ve yokedici gücü yoktur.
1 mayıs 2020, college station, texas.
