ırak'ta iran komutanı kasım süleymani öldürüldü. anında abd başkanı öldürmeyi üstlendi. bu iki durum da beklenendi denemez.
ırak'ta iran komutanı ne arıyordu? abd başkanı ırak'ın içinde ne arıyor?
kasım süleymani iran'ın içinde, ortadoğu'nun heryerinde devlet içinde devlet ve de devlet üstüydü. kasım süleymani'nin neden bugün öldürüldüğü önemlidir. daha da önemlisi neden bugüne değin bu konumda yaşamını sürdürebilmiştir? nasıl oluyor da ırak'ın musul'unda, suriye'nin halep'inde ışid'e karşı yararlanılan ama sonrasında yokedilendir?
öldürme olayının açıklanmasından bu yana söylenenlere göre değerlendirirsek, neredeyse, 28 haziran 1914'te saraybosna'da öldürülen ferdinand günlerindeyiz ve dünya savaşı eşiğindeyiz. kasım süleymani ferdinand'ın öldürülmesinden de önemlidir; bu konuda kuşku olamaz. ferdinand dolaylı bir hedefti ve bireysel şiddetle yokedildi. kasım süleymani askeri siyasi bir öldürme olayıyla sonlandı. 1914'te avrupa savaşın eşiğindeydi; günümüz öyle değildir.
kasım süleymani'nin öldürülmesi soruları çoğaltandır; yanıtlar ve yanıtlama çabasındakiler yanıltıcıdır.
sorularımızı çoğaltabiliriz ve çoğunda yanıtsız kalacağımızı öngörmeliyiz.
önce 2 ocak 2020'ye gelişin yakın öncesini bilmeliyiz. aylardır tahran'da, bağdat'ta ve beyrut'ta sivil gösteriler vardı. bu sokak gösterilerinin ortak özelliği nedir? 1979'la tahran'dan beyrut'a yayılan iran'ın "din temelli yönetimi"nin keskinleşen değişmez etkisine karşıtlıktır. şunu söylemek kolaydır ve düşünebiliriz: iran'ın din temelli etkisinin sınırlarına erişildi mi? kasım süleymani'nin ölümüyle sonuçlanan dünden bugüne ve sonrasına iran'ın tahran'a çekildiği bir evreye varılırsa; evet öyledir diyebiliriz.
bugünden o sonucun gerçekleneceğini söylemek kolay değildir. kırk yıllık bir yayılmanın birkaç ölümle durdurulacağı ve geriletileceği abartılı beklenti olur. şunu söyleyebiliriz: iran'ın yayılmacılığını durdurma savaşında önemli bir kazanımdır kasım süleymani'nin öldürülmesi.
abd, 2006'dan bu yana ortadoğu'dan askeri olarak uzaklaşmaya öncelikli siyasileri seçerken ve ortadoğu'daki askeri varlığını azaltırken, yeniden askeri yığılmaya döner mi? bu çok zordur. afganistan, ırak, arap baharı ve sonunda libya, suriye askeri yığılmaları abd'yi içeride dışarıda sarsmıştır. abd'ye doğrudan saldırı olmadan abd'nin yeniden ortadoğu'da askeri yoğunlaşması kolay değildir.
abd ortadoğu'da istediği yönetimleri gerçekleştirememiştir. bundan sonrasında da gerçekleştirmesi düşünülmemelidir. bu sonucu abd'in ortadoğu'dan yenilip kaçtığı anlamında almamak gerekir. abd'nin güvenliği ve çıkarı gerektiğinde abd anında karşılık verecek güçtedir ve kararlıkta olacaktır. savaşların asker yığmakla işgallerle olmayacağı dönemdeyiz. uzaktan komutalı askersiz saldırılarla etkili hedefleri vurma gücünde abd'yi güçsüz kılmak kolay değildir.
bir de şunu akıldan çıkarmamak gerekir: abd'nin giremediği ya da çekildiği yerlerde iran'ın kasım süleymani aracılığayla yürüttüğü yayılmacılık ve yerini alma da başarılı olmayacaktır. birinci dünya savaşı sonundan bu yana ya da osmanlı türkiye'sinin ayrıldığı topraklarda egemen arap nüfusu ve egemenliğinin bileşimini devletçiklerle değiştirme olanaksızdır. abd yapamadı, iran da yapamaz. sünnilik yapamadı, şiilik de yapamaz. ırak'ın, suriye'nin toplumsal bileşimleri, siyasal yapıları zorla ve dışarıdan değiştirilemez.
kasım süleymani abd'nin zayıflattığı ırak ve suriye topraklarında yeni bileşimleri abd karşıtlığıyla gerçekleklemede abd'ye hedef oldu. ırak'ta ve suriye'de bir süre daha belirsizlik ve karmaşa sürecektir öngörüsünün dışındaki değerlendirmelere uzak durmak akıllı bir seçme değil gerçekçi ve yerindedir.
3 ocak 2020, college station, texas.
