türkiye abd'nin eşiti ve dengi değildir. abd'nin türkiye'ye bakışı bu temelde yükselmiştir, süregitmiştir. uzunca süre abd'yle sorunsuz gelişen türkiye-abd ilişkilerinde duraklamalar demeyelim ama sorunlu karşıtlıklar hep olmuştur. bugün abd'yle gelinen noktada kopma beklentisiyle sorunsuz yürütme çabası atbaşı gitmektedir. bu durum daha çok türkiye yanından böyledir. abd, üst güç, belirleyici güç konumunu sürdürmekten geriye düşmemekte direnmektedir. türkiye ise abd'yi belirleyen değil abd'den belirlenen güç olarak, abd'nin belirleyiciliğinle karşıtlaşmaktan uzaklaşmayı zorlamaktadır.
türkiye-abd ilişkilerinde, abd türkiye'yi belirleyen olmayı sürdürmek yanlısıdır; türkiye de abd'den belirlenmeme yanlısıdır da, belirlenmeden uzaklaşabilir mi?
türkiye'den erdoğan'ın başkanlığında abd'ye oldukça kalabalık siyasi bir ziyaret daha geride kaldı. iki yan da karşısından ne aradığını biliyordu. oysa, aradıklarını buldular mı? türkiye-abd ilişkilerinde bir değişim yaşanır mı?
abd'nin türkiye'den istediği açıktır: abd, ortadoğu'da, özellikle de, suriye'de ve ırak'ta kalıcı ve belirleyici olmayı sürdürmekten geriye düşmek istemiyor. türkiye de, abd'nin belirleyiciliğinde, türkiye'nin istemlerini türkiye'nin tanımladıklarıyla abd'nin benimsemesini beklemektedir. uzlaşmaz çelişki de açıktır: türkiye sınırları içinde ve dışında yeni devletleşmelere direnmekte kararlıdır; benzeri biçimde abd yanı da türkiye'nin içinde ve dışında devletçikler kurulmasını dayatmaktan gerilememektedir. 13 kasım'da washington'da erdoğan-trump görüşmesi de uzlaşmaz karşıtlığın değişmeden korunduğunun yeni bir gösterisi olarak yaşandı. türkiye devletçikleri yaşatmam kararlılığından gerilemedi; abd de, sabırla beklemekten gerilemeyeceğini gösterdi.
türkiye yanı şunu açıkça biliyor diye düşünmek doğrusudur: abd'de trump'lı, trump'sız abd yönetimleri istemlerinde gerilemez. abd yanı, sabırla yerini koruyacaktır. abd için, trump için suriye ve ırak "hemen şimdi" çözülmesi gereken sorun değildir. abd'nin ortaadoğu'daki çıkarlarını zorlayacak gelişme yaşansa ya da yaşandığında abd'nin sabırlı konumu değişir mi? abd yanında sabırların taşmasını zorlayacak bir gelişme beklenmemelidir. türkiye içinse durum değişiktir: türkiye için devletçikler özlemi ve eylemliliği gecikmeden sonlanması gereklidir.
türkiye abd ile kopmadan rusya'yla ilişkilerini kurmuş ve geliştirmiştir. türkiye, 2011'le başlayan suriye sorunu süresince gelişen rusya ile birlikte olma konumunu abd'ye benimsetememiştir; benimsetemeyecektir de. abd, ortadoğu'da, onca yıpranmış da olsa, sabırla yerini korumaktadır. 1989'la ortadoğu'dan, neredeyse, tümüyle elenmiş rusya, suriye'de kazandığı gücü koruma konusunda abd benzeri sabırını koruyacaktır. abd de, rusya da sabırla yerlerinden oynamazken, türkiye'nin yerinde duramaz olması anlaşılmaz değildir. türkiye'ye yığılmış ve türkiye toplumunun içinde erimesine güçlü direniş gösterilen suriye'li sığınmacılar türkiye'yi yıkıcı olmamıştır ama, sabırsız kılmıştır.
abd ile rusya birbirlerine karşı da sabırlıdır; ortadoğu'dan beklediklerini almakta da, korumakta da sabırlıdırlar. türkiye ise abd'ye karşı da, rusya'yla da sabırlı değildir. nasıl sabırlı olsun ki? 4 milyona yakın sığınmacı türkiye'dedir. türkiye suriye'li göçmenler sorunu ile ilintili sınırlar ötesi askeri eylemlilik yükünü de sığınmacı yüküne eklemiş olarak yaşamaktadır. türkiye'nin içinde rusya yanlısı olanların az ve açık olmadığı yaşanan gerçeklikliktir. oysa, türkiye'de küçümsenmeyecek düzeyde abd yanlısı olanlar vardır. türkiye'nin abd'den kopmadan rusya ile birlikteliğinin geleceği konusundaki belirleyici olan da bu eşitsizliktir.
15 kasım 2019, college station, texas.
