astana, soçi, tahran ve ankara toplantıları sonunda, türkiye rusya ve iran'la birlikte abd'den uzaklaştı mı? şöyle de sorulabilir: türkiye suriye'ye mi yakınlaşıyor?
suriye'de 2011 "arap baharı" ile ortaya çıkan kalkışmadan suriye ve türkiye'nin önemli yıkımlar yaşadığını söylemek yanlış olmaz. bu durumda suriye'de, türkiye'de iktidarın tepesindekilerin değişmesi ve gitmeleri en doğalı olurdu. oysa yaşanan gerçeklikte türkiye'de de, suriye'de de iktidar değişikliği, yakın gelecekte, kolay görünmüyor.
vietnam savaşı bittiğinde sovyet rusya'nın vietnam'daki kazanımları kalıcı olmadı. 1975'ten kırk yılı aşkın sürede gelinen yerde vietnam ile abd'nin birlikteliği vietnam'ın rusya'ya yakınlığından güçlüdür. bu durumun doğal sonucu şu değildir: suriye'de içsavaş ve ve dıştan saldırılar sonlandığında, rusya suriye'de olmayabilir. bu sonuç olacaktır demek zordur ama, rusya'nın suriye'de olmayabileceği gerçekliği de tümden yoksayılamaz.
suriye'de savaşın sonlanmasının getirilerini öngörmek zordur. yine de, şunları düşünmek zorundayız: suriye devleti ve toplumu tek parça olarak kalacak mıdır? bu sonuç en güçlü olasılıktır. suriye içinden devletçikler çıkarma uğraşı, suriye içsavaşı'nın belirleyici ve kazanılamayan sonucudur.
suriye içsavaşı bitmeden çıkarılacak dersler diye değerlendirmeler yanlış olur. yine de şurası açıktır ki: suriye'de devlet gücü ve ulusallık bilinci olduğu ilk gerçeklik oldu. suriye toplumu esad'ı dışarıdan suriye'ye yığılanlarla alaşağı edemedi. ortadoğu'dan 1989'la, neredeyse, tümden arınmış rusya, yeniden suriye'de ortaya çıktı. rusya iran(esad yönetimi yanlısı) ve türkiye(nato'dan ve abd karşıtlığına sürüklendikçe) olmadan suriye olamazdı; olamaz.
suriye'de olanların nedeninden çok, günümüzde neredeyiz ve bundan sonrası ne oluru öngörmek kaçınılmazdır. suriye savaşta direnebilmekte iran ve rusya olmadan yapamazdı. suriye bundan sonrasında iran ve rusya'yla birliktelikten kopamaz. rusya, asker ve askeri malzeme getirmeden suriye'de nasıl olabildi sorusu önemlidir ama, yarını değil dünü açıklamakta yararlıdır. rusya'nın suriye toplumunda yarın ve yarınlarda olabilirliği kolay değildir. rusya için öngördüğümüzü, iran için daha az da olsa düşünmeliyiz. rusya'nın da, iran'ın da suriye'yle sınırları yoktur; tarihsel bağları olmamıştır.
türkiye, suriye'yle olabilmek için rusya ve iran'la olmak zorundadır. abd ve nato yanlısı olarak suriye'yle olamayan türkiye abd ve nato olmadan da suriye'de olamamıştır. abd'den, nato'dan kopmadan rusya'yla olmanın türkiye'ye getirisi olur mu sorusu boşluktadır. türkiye'nin rusya ve iran'la olması yarın suriye ile sınırdaşlığı ve tarihsel bağlarına güvenmesinden kaynaklıdır. rusya ve iran desteğiyle suriye'nin koruyucusu olabileceği varsayımı, türkiye için gerçekçi midir diyemeyiz; hem kaçınılmazdır, hem de zorunludur.
türkiye ve rusya ve iran'la olarak nato ve abd'den kopar mı sorusu da anlamsızlaşmıştır. türkiye'nin suriye ile, rusya ve iran'la birlikte olmanın zorunluluğu abd için de, nato için de istenendir. türkiye, suriye ile birlikte olduğunu gösterdiği anda, abd ve nato da yeniden suriye'yle birlikte olmaktan uzak kalmayacaklardır. oysa, türkiye, abd ve nato türkiye'den önce suriye'yle olabilselerdi, suriye'yle olmamayı yeğlerdi.
sonunda cenevre'de buluşulduğunda: abd ve rusya birlikteliği olur mu? bugün gelinen noktada türkiye ve iran'ı eşdeğerde dengelemeyen ve çıkarlarını gözetmeyen rusya ve abd birlikteliği olmaz.
cenevre'de buluşulunca suriye'de ve ırak'ta sorun bitmiştir diyemeyiz. sorun cenevre'de sürecektir. abd rusya, iran, türkiye ve suriye'yi kabul edecektir; rusya, iran ve türkiye de abd'yi, özellikle ırak'taki, ve ortadoğu'daki varlığıyla kabullenecektir. karşılıklı kabullenmeler olmadığı sürece suriye'de savaş durumu süregider, süregidecektir.
ortadoğu'da sınırların değişeceğini öngörenlerle sınırlar değişecek korkusuyla yaşayanlar düşlerin ve korkuların gerçeklenmediğini yaşayacaklardır. herkesin kendi için yaşadığının anlaşıldığı kanlı yıkıcı suriye savaşı daha uzamadan sonlanmaya yönelmiştir iyimserliğini korumalıyız.
20 eylül 2019, college station, texas.
