iran'da, beklenmedik biçimde ortaya çıkan, sokaklarda şiddet yüklü gösterilerin gücü nedir? bilmiyoruz; zaman gösterecek demek de açıklayıcı olmuyor.
önce bildiklerimizi anımsayalım ve yineleyelim: sokaklardan iktidar çıkmıyor uzun süredir. tarihin değiştiğinin başlangıcını 1989 olarak alırsak, geçerlidir sokakların güçsüzlüğü.
1989'da ne oldu? o günlerde, özgürlüğe açılmayı temel siyaset yapan sscb'nin gösterdiği zayıflık ya da hoşgörü berlin'in doğu'sunda, varşova'da, prag'da ve budapeşte'de etkisini göstermişti. bir anda sokaklara yığılanlar, sovyetler ve sovyetler'in uzantıları yönetimlerce, öncelerine benzemeyen biçimde, sokaklardan dağıtılmadı. sonunu biliyoruz: duvar yıkıldı, sovyet baskısındaki ülkeler sovyetler'den uzaklaştı ve sonunda sovyetler dağıldı.
avrupa'da patlayan 1989 benzeri gelişim çin başkenti bejing'te de denendi. tarihte önemli dönüm noktası oldu çin'deki sokak gösterileri ve sonunda acımasız şiddetle sonlandırılması. çin'de yaşanan avrupa benzeri değişim getirmedi. neden?
1989'da çin'in bir açıklaması: sovyetler'in çöküşünde yaşananlar, çin'in yükselişine denk geldiğidir. polonya'da, macaristan'da ve o zamanın çekoslovakya'sında önceleri nice ayaklanmalar çin'deki benzeri kanla, zorla bastırılmıştı. sovyetler zorla, baskıyla, kanla sürdüremeyecekleri noktadaydılar. çin'de ise: 1949 sonrası ilk kitlesel gösteriydi. ikinci açıklaması da şudur: abd/ab güçleri sovyetler ve çevre ülkelerinde daha etkin ve yerleşiktiler. oysa çin, dışa açılımda gecikmeli ve dışa daha dirençliydi.
neden sovyetler çevresinde sokaklardan barışçıl tepkiler değişim getirdi ve kolayca sovyetler dağıldı da çin halk cumhuriyeti'nde sokaklardan iktidar değişikliği yaşanmadı? 1989'a böyle bakış henüz ortalıkta yoktur. neredeyse, otuz yılı aşkındır, o tiananmen kıyımından, yeniden tepki yükselmiyor. yanıtlaması kolay olmayan sorulardandır: sokakların güçsüzlüğünden mi yaşandı o son; yoksa, ezen gücün şiddetinin acımasızlığından mıdır bitiş? bitmedi; yarın bir gün yeniden ortaya çıkar anlayışı, bugün için geçerli sayılmamalıdır. haziran 1989'da, çin'de sokakların özgürlükçü istemleri günün iktidarını değiştirmedi. sonlandırıcı güç, 1989 öncesinden çok güç kazandı.
1989 sonrası deyince, sokaklar için, çin ve tiananmen başlangıçtır. rusya'da da 1991'den sonra sokaklardan güç olunmuyor. anında ve şiddetle sonlandırılıyor.
2009'da iran'da seçim sonrası seçim sonuçlarını yoksayan ve 1979 iran devrimi'nin özgürlükleri, seçmeyi kısıtlayan düzenine tepkiyle sokaklara yığılanları, günün iktidarı acımasızca dağıtarak sonlandırdı.
2011'de tunus, libya ve mısır sokakları da iktidar değişikliği getirdi diyebilir miyiz? tunus'ta başlayan "arap baharı" tunus'ta değişim getirdi diyebiliriz. sonraları, o değişim de geriledi ve değişti demek daha geçerlisidir. libya'da sokakların yetersizliğine dışarıdan yardım gelmese sokakların iktidar değiştirmediği yaşanabilirdi. libya'da dış destekli değişimin getirdiği değişim istenen değişim midir?
mısır için de benzerini düşünmeliyiz: hüsnü mübarek, zor ve şiddetle sokakları dağıtamayınca ortaya çıkan değişim de kısa sürede yeniden hüsnü mübarek dönemini aratır sissi yönetimine vardı. sissi'ye isyan da sokaklarda kanla sonlandırıldı.
2011'den bu yana, suriye'de, sokaklardan iktidar oluşmadığını acıyla izledik, gördük. 2011 sonrasında, 2013'te istanbul'da taksim'de sokakların güçsüzlüğü yaşandı; "gezi günleri"nden iktidar oluşmadı gerçekliğini, özellikle, gezi'yle umut kazanmışlar kabullenmezler. türkiye'de birgün iktidr değişimi olduğunda gezi'yle ilişkilendirme yapacaklar çok olacaktır.
yunanistan'da sokaklaradan gelen çipras yönetiminin köklü bir değişim olduğunu söyleyebilir miyiz? yunanistan'da, gücünü sokaklardan alan çipras'ın, yunanistan'da kalıcı ve sürekli olacağını söylemek kolay değildir. daha da önemlisi: çipras'ı iktidara taşıyan güce karşı sokaklarda oluşacak güce çipras şiddetle karşılık vermez mi?
venezüella'da, brezilya'da son yıllarda ortaya çıkan güçlü sokak gösterileri neden iktidarlarca baskıyla zorla bitirilmek isteniyor ve sokaklardan iktidara varılmıyor? afrika'da, yıllardır, sokaklardan kazanılmış önemli değişim güney afrika'dan öteye yaşanmadı. güney afrika'daki iktidar değişimi de, sonunda, dış güçlerin desteği olmadan gerçeklenmedi. zimbabwe, kenya, nijerya ve liberya'da sokaklardaki güçlerin zorla bitirilmesi bitmek bilmedi.
iran'da, beklenmedik biçimde ortaya çıkan, sokaklarda şiddet yüklü gösterilerin gücü nedir? bu soruyu sorduğumuzda, 1989 sonrası küreselin değişik sokaklarında yaşananları yoksayamayız. nasıl ki, bir yerde ortaya çıkan sokak gücünden güç alan değişik sokaklarda ortaya çıkışlar oluyorsa; bir yerde bastırmayı göze alan, kendi yurttaşını silâhla yoketmekten çekinmeyenlerin de izleyicileri oluyor.
iran'da, dış güçler olmadan, sokaklardan 1979 sonlandırılabilir mi? iran'da sokaklardaki gücün yaygınlığı çarpıcıdır. sokakların şiddet gösterisine, anında, iktidarın şiddetle karşılık vermemesi değişik bir durumdur. iran'da sokaklarda ortaya çıkan gücü iktidar zorla bastırmak istediğinde sonlandıramaz diyebilir miyiz?
iran'da olanları, her sokak gösterisini değiştirici görenlerin, iran'da mutlaka değişim özleyenlerin anında desteklemesi olağandır. öncemli olan: iran'da değişim isteyenlerin öz güçlerinin tepkiden öteye iran tasarımları nedir? bilmiyoruz.
iran'da yaşananların bilinmezliğinde enaz sorulanı da sormalıyız: iran'da olası ayaklanmayı önceden ve siyasi/toplumsal dayanaklarını oluşturmadan sokaklara yığılmasını isteyen iran içi güçler de olamaz mı? bilmiyoruz.
son olarak, şu da yanıltıcı olmamalıdır: filistin, lübnan, ırak ve suriye'den sonra iran'da da abd ile ab'nin ayrı yerlerde olmasını gözardı etmemek gerekir. sonuçta, her ülke, her ulus, her üst oluşum(avrupa birliği) kendi içindir ve kendi çıkarına göredir.
5 ocak 2018, college station, texas.
