abd'de trump: "sözümün gereğini yapıyorum" diyerek, gelenekleri ve yerleşikliği yıkmakla başladı. trump'ın bildiği ve zorladığı "başkanlık" gücünün kısıtları esnetilebilir mi?
abd'de trump'ın gücü ve kısıtları açıktır. tarihte bir kez daha, abd'de, güçlerin ayrımında ayrıcalıklı gücün "başkanlık" değil yasama gücü "kongre" olduğu yaşanacaktır; bağımsız "yargı" da tamamlayıcı olacaktır. adı üzerinde başkanlık "yürütme" gücüdür. obama'nın yeterince "değişim" getiremeyişi en yakın yaşanmışlıktır. trump'ın da, önceki başkanlardan güçlü olmadığı ve sıradan "başkan" olduğu yaşanacak gerçekliktir. yasa gücünde "yürütme kararları"yla bir yere değin gidilebilir. abd'de "kongre"nin yasayla, anayasal güç olarak başkan'ı denetleme gücü, "başkan"ın yasamanın üstüne çıkamazlığıyla güvencededir.
abd'de, kuralların ve kurumların işlerliğine yaslanarak azınlıkta kalan "demokratlar" durmaycaklarını ilk günden duyurmaya başladılar. trump'ın yasama gücünü kullanarak yürütmede yasamayı kısıtlaması da, denetlemesi de olanaksızdır. trump, ençok, kargaşaya ve abd demokrasisinin dayanakları olan yasama ve yargıya seçmenler katında "kuşku" getiririr. trump'ın yükseldiği kuşkunun abd'nin içinde/küreselde yaratacağı gerilim dinmeden sürecektir.
bilinmesi gereken şudur: abd'de anayasallık ve güçlerin ayrımı, 1787'den bu yana karşılılı çekişme ve çelişmeyle gelişmiştir. kısaca, güçlerin ayrımı temelinde, işleyiş "güllük gülistanlık" değildir.
abd'de kuralların ve kurumların güçlü olmasının yetersiz kaldığı anlar ve durumlarda da, yurttaşların gösteri hakları ortaya çıkacaktır. trump, sessiz çoğunlukla sesli etkinlik arasındaki gerilimden, sessiz çoğunluğu eylemciliğe örgütleme gücünü bulur mu? sessiz çoğunluğun eylemliliğinin, sesli etkinliğin eylemliliğini yoketmesi düşünülemez. sonuçta, abd demokrasisi güçlülüğünü sürdürürken, abd toplumsallığının yıpranması sürecektir.
yanlışların en büyüğü türkiye'de eksiksiz yaşanıyor: türkiye'yi abd sanmakla, abd olması ya da olmazlığı karşıtlığının kördöğüşü. abd'de demokratik bir işleyiş ya da tepki yaşandıkça: işte abd, anayasallık ve güçlerin dağılması cephesinin seslerini yükseltme fırsatçılığı artıyor; bir de, bakınız abd'de de oluyor yanıltıcı dayanaksızlığı. ne türkiye'deki anayasallık abd anayasallığıdır; ne de, abd anayasallığı türkiye'ye uyarlanabilir. toplumların tarihsellikleri ve toplumsallıkların oluşumu belirleyicidir.
türkiye'nin, tarihte, anayasallık anlamında abd'ye en yakın olduğu ve yaklaştığı "1961 anayasası"dır. 1971'de "reform"a uğrayan 1961 anayasası ve 1980'de dili de, işleyişi de 1971'den de uzaklaşmış 1982 anayasası'nı abd anayasası izleri ve benzeri saymaktan bıkmayanlar çoktur. bellenmiş doğrulardan "güçlerin ayrılığı"nın demokrasi gibi kullanıma ve uygulamaya göre değiştiğini görmeyenlerin ortadan eksileceğini beklemek olmaz. akp'nin tbmm'ye baskıyla onaylattığı değişimler: 1982 anayasası'ndan öteye, 1961 anayasası'nı da, 1924 anayasası'nı da yoketme girişiminda atlama taşları ya da kestirme yoldur.
akp'nin özlediği, anayasa'yı baştan değiştirecek ve 1876'dan bu yana yaşanmışlığın geleneklerini yokedici saldırganlıktır. değişimden amaç anayasadan öteye anayasallıktır. paramparça olmuş ve 1961 evriminden iyice uzaklaşmış 1982 anayasası'nın yetersizliklerinin kalkanında yapılan değişimler anayasa'daki eksiklikleri giderici değil anayasallığı ortadan kaldırıcı eylemdir. akp'nin anlamadığı ve yapamayacağı demokrasi işleyişinde anayasal devrimdir. anayasal devrimler, zoryönetimlerin gücünden ortaya çıkan işleyiştir. akp'nin zoryönetime hızını kesmeden yürümesinin, bir anlamlandırılması da budur.
akp'nin tbmm'de çözülmeyen örgütlülüğünün anayasa değişimi oylama sürecinde seçmenler katında sürmeyeceğini bekleyebiliriz ama, öngörmek zorlama olur. anayasa değişimi oylaması, önceki, anayasa değişimleri halkoylamalarına benzeyecektir diye gövenle öngörebiliriz. akp'nin seçmenlerinin tamamını korumasının ötesinde artı oylara gereksinimi vardır. iki beklenti açıktır: akp'den eksilme olmayacaksa, mhp'den akp yanından yeterince katılım olacak mıdır? ya da, hdp oylarının çoğunluğu olan gündeydoğu'nun son yıllarda değişmeyen oyları akp'nin yanına toplanır mı? akp için anayasa değişiminde öncelikli bu sorularının yanıtlarının ortaya çıkaracağı türkiye'dir. açıkçası, akp için bu anayasa değişimi atlama taşıdır.
2010 anayasa değişiminden akp'nin kazandığı güç 2011 seçimlerinin dayanağı olmuştur. oysa, çokları, bilmeden anlamadan, tartışmayı yükseltilen güç değil de, geriletilen güç olarak algılamıştır, değerlendirmiştir ve oylamıştır.
akp'nin anayasa değişimi oylamasından önde çıkmasının siyasette değişimi önleyeceği açıktır. akp'nin anayasa değişiminde özlediği oygücüne erişememesi 7 haziran'dan güçlü darbe olur derken öngörülen budur. akp'nin seçim kazanmasıyla ortaya çıkmayan partiiçi çelişkiler "hayır" oylarının çokluğunda ortaya çıkma gücünü bulur. akp'nin anayasa değişimi oylaması sonrası siyasetten çekilmeyeceği açıktır.
yakın geçmişte ingiltere'de "brexit" sonrası birleşik krallıkta çoğunluk partisi değişmemiştir ama, çoğunluk partisi'nde değişim olmuştur. yine yakın tarihte, fransa'da de gaulle, bağlayıcı ve zorlayıcı olmasa da, 1969'da halkoylaması sonucunda yenilince siyaset dışı kalmıştır. türkiye'de, 1987'de siyasi yasaklı olanların yasaklarının sürmesine hayır diyenlerin kazanması, turgut özal'ı siyasetten eksiltmemiştir. çok açıktır ki, oylama sonrasında, 1987 öncesi özal olamamıştır siyasi olarak. 2017 halkoylaması sonucunda, akp siyasi darbe alacak, yıpranacak ama, sonlanmayacaktır. hayır oylarının çokluğunun getirisi akp içindeki tartışmanın bastırılmasını zorlaştıracaktır.
hayır oylarının çokluğu, akp'nin öngördüğü gibi, 1982 anayasası'na beğeni oyu değildir. akp'nin özlediği anayasallığa atlama gücünü durdurmak için, hayır oylarının çoğunluğu önemli bir adım olacaktır. akp, nasıl oldu da, anayasa değişimi açmazına girdi sorusunun anlamlandırılması, oylama sonuçlarından öncesinde sapma olur.
3 şubat 2017, college station, texas.
