2000'de, 2004'te bush'a oy vermiş; 2008'de, 2012'de obama'yı oylamış ve 2016'da da trump'a oy verdim diyenlerin gelgiti abd'de seçimlerin belirleyicisi oldu. arada, carter ile george bush başkanlıklarını saymazsak, sekiz yıllık başkanlık süresi, yirminci yüzyıl'dan bu yana abd'de sıradandır. sekiz yılın ötesine, enson, roosevelt(truman'la) ve reagan(bush'la) yönetimleri ulaştı. obama yönetimi de hillary clinton ile sekiz yılın ötesine taşabilirdi; olmadı.
trump, cumhuriyetçi parti'yi dağıttı gerçekliğine karşı, trump ile demokrat parti de sarsıldı. şimdi soru şudur: cumhuriyetçiler trump'ın yanında nasıl toplaşırlar? ardından tamamlayıcı soru da şudur: demokratlar sarsıntıyla dağılırlar mı; nerede ve nasıl toplaşırlar?
karı koca clinton'un temsil ettiği 1960'lar neslinin gidişi oldu 2016 seçimi. 2000'de gore, 2004'te kerry ve şimdi de hillary clinton, vietnam savaşı günlerinden muhalifleri abd toplumu üçüncü kez reddetti. 2016 seçiminde, obama'nın getirdiklerinin katkısı olmadı. obama'nın kattığı ve getirdikleri, yarınlarda, yeniden etkinleşeceklerdir. clinton neslinden gidenlerin dönüşü olmayacaktır. abd'de, 1960'lar sonrasında, çoğalan yeni göçmenler, yeni değerler ve yeni insanlar yokolmadı. 1960'larla hızlanan kültür değişiminden yokolmamışların öfkesinin dinmediğini trump'ın kazanması olarak görmeliyiz. yerleşik ve sürekliliği olan abd değerler toplamının temsilcileri, küresel ısınmadan yükselen denizlerde yılan trump'a sarılmaktan korkmadılar. bu ne bir başlangıçtır; ne de sondur. abd gelgitlerin dalgalarından kıyılarında aşınmalar olduğu görüldü. o aşınmaların trump yapıcılığıyla onarılması ne kolaydır; ne de olabilir.
abd toplumsallığındaki değişimlerin yatışmadığını ve gerilimlerin derinlerde sürdüğü biliniyordu. anlık clinton ve obama dalgalarıyla içerilerin geriye gelmeyeceği "rehaveti" seçimin sonucudur. korku ve kuşku yer değiştirmiştir 2016 seçim sonuçlarıyla. gerileyen yeni abd toplumsallığı yeniden örgütlenip kıyılara gidecektir. ayrıca, içerilerde ve ortalarda kalmışların da kıyılara doğru özgürleşmesini, trump yönetimi de, cumhuriyetçi yasama düzeni ve yüksek yargıç atamaları da değiştirmeyecektir.
abd'de izin verilmeyen ve hoşgörüye en uzak olanı "sınıf savaşı"nı körükleyenlerdir. sekiz yıllık bill clinton yönetimi ya da kıyısından dönen olası hillary clinton yönetimi "sınıf savaşı"nı önleyici siyasetleriyle seçmen yığınlarını çoğalttılar. 1930'lardan sonra, sınıf savaşını yeniden kızdıracak bernie sanders'ın kitleselliğine uzak durmasıdır hillary'nin kıyıdan dönmesi; oysa, sanders'le demokratlar tümden sarsıntı yaşamaz; dağılırlardı.
trump ve cumhuriyetçiler gelen iki yılda, gelen dört yılda ne yaparlar? ilk ve tek yapabilecekleri abd içinde 1989'un getirdiği yayılmaları abd çıkarına sonlandırmak çabası olacaktır. abd için çin'le birlikte olmakla rusya ile birlikte olmak gelgiti belirleyici olacaktır. abd için öncelik: rusya ile çin'in yakınlaşma ve hele hele abd'ye karşıtlık birlikteliğini önlemektir. ortadoğu, asya ve avrupa siyasetleri buna göre gelişecektir 2016 seçim sonuçlarıyla. japonya, hindistan ve almanya abd'ye daha yakın mı olacaklardır; yoksa, japonya, hindistan ve almanya abd'den daha bağımsızlaşacaklar mı?
almanya'da angela merkel'den sonra birleşik krallık'ta theresa may'i, fransa'da marine le pen izler mi? izlemez demek önyargı içeren değerlendirme olur.
abd'deki değişim ve olası avrupa'da oluşumlarının türkiye'de yansıması olacaktır. yansımalar ne oluru, abd/ab seçmelerinden çok, türkiye'nin bileşenleri belirler. türkiye'nin durağanlığa erişmiş gelgitleri yeniden kabaran dalgalara varır mı? türkiye'de değişimin belirleyicisi, hâlâ, akp içinde oluşacak sarsıntıyla ilişkilidir. akp, uzun süre, cumhuriyet dönemi süresince baskı altındaki islâmcı, kürtçü ve komünist/liberal tepki/direnç odaklarının birlikte davranmasını getirebildi.
2007'yle islâmcılar, tek başlarına olabileceklerine göre bağımsızlaştılar ve egemenliklerini yükselttiler. akp'den bekledikleriyle olmayacağını anladıklarında, kürtçülerin ve liberallerin akp'den kopuşu, akp içinde olmayacak karşıtlığı dışa vurdu. fetullah gülen odağından devlete sızma, akp yönetimince, hoşgörüyle hızlandırılmış "cemaat/hizmet" diye anılan yeraltı ve yabancı güdümüne girmiş örgütlülükle çatışma açığa çıkmıştır. akp'de beklenen çatlama ve kopuş bu değildir. akp'nin "cemaat"ten sarsılmasından büyüğü, akp'nin örgütlülüğünün yenileşmesinin getirdiği kurucu neslin arındırılmasının yaratacağı sarsıntı olacaktır. 2011'den bu yana bastırılan ve dışa sızdırılmayan akp içi oluşumların yaratacağı yarılma yaşanacaktır.
akp, bir yandan, chp'yi mhp'den uzaklaştırıp mhp'yi akplileşmeye zorlarken; chp'yi de hdplileştirme uğraşından yılmayacaktır. akp'nin mhp'yle uzlaştırmaya uğraştığı anayasa değişiminin siyasi amacı budur. akp ve mhp içinden erdoğan'la bahçeli yakınlaşmasına dur diyecek, hayır diyecek çıkmazsa tbmm egemenliğine hayır demek zordur.
musul'da ve halep'te abd seçimlerini etkileyecek gelişim olmamıştır. musul'da ve halep'te, 20 ocak'ta trump'ın başkan olmasına değin geçiş süresince de ışid'in sonlanması zorlaşmıştır. 20 ocak 2017'yle gelişecek ortadoğu belirsizliğini koruyacaktır. abd'nin iran, türkiye, suudi arabistan ve mısır'la ilişkilerini yeniden düzenleme ve israil'le dondurucuda olan ilişkilerin ısıtılması süregiden ortadoğu karmaşasından barışın yakınlığı iyimserliğine elvermiyor.
abd için trump'la başlayacak sürede g20 korunacak mıdır? abd çin'le karşıtlairken rusya ne kazanır? çin, soğuk savaş süresince olmayan rusya ile çin'in birlikteliği mi gelişir? hindistan ile japonya abd'ye yaklaşırlar mı; abd, hindistan'la, japonya'yla çin'i nasıl denetler? abd için yayılmanın sonuna gelindiğini obama yönetimi belirlemişti. trump yönetimiyle abd'nin, obama'yla artan geriye dönüşü duraklamayarak sürecektir.
abd'nin içe dönüşünü isteyenlerin oyları trump'ta toplanmıştır. abd'nin yerlilelerinin yerini alıp amerikanlaşmış yeni yerlileri, milliyetçileri: evrensellik, insanlık ve küresellik soyutluklarına katılmama kararlılığında, değişimlere dirençli olduklarını göstermişlerdir.
11 kasım 2016, college station, texas.
