abd'de başkanlık seçimi yılıdır 2016. cumhuriyetçiler, reagan'dan bu yana yetişen nesilleri yoksayarak yürümenin zorluklarını, 2008'den bu yana yaşıyorlar. 2008'de ve 2012'de reagan'la yetişmişlerin cumhuriyetçi parti'de ikincil kalmalarını, 2016'da birincil duruma çevirmede donald trump siyasi önderlik yaptı. 1989'dan bu yana reagan'ı cumhuriyetçi parti'de geçici sayan siyasilik partiye egemen olmuştu. 2016'da ise, cumhuriyetçi parti'de, reagan'ın yaptıklarını değil yapmadıklarını gündemde birincil konuma yükseltme yanlıları donald trump'ta başkanlık gücü gördüklerini oylarıyla, çokluklarıyla gösterdiler. reagan'ın uzlaştığı cumhuriyetçi kanat, reagan sonrası cumhuriyetçi parti'de egemen olmalarını 2016'da yitirdiler. 8 kasım yolunda reagan'la yetişenlerin önü tümden açılır mı; yoksa, reagan izlerleri seçimle tarih sahnesinden uzaklaşma sürecinde büyük yenilgi mi alırlar?
abd derken, trump'a seçmen olanların dışında abd olduğunu bilmek zorunludur. reagan'ın sonlandırdığı roosevelt demokratlığı ve son popülist demokrat carter sonrasında, reagan benzeri demokratların yükselişi bill clinton başkanlığı'dır. birleşik krallık'ta işçi partisi'nde muhafazakâr thatcher'ı sürdüren blair'in öncesi reagan izleri demokrat clinton'dı. obama da, reagan'ı sorgulamayan, clinton sonrası demokrat parti başkanı oldu. hillary clinton da, obama'ya karşıt olmayacaktır.
1988 sonrasında, reagan dönemini, üçüncü dönem olarak uzatmadan öteye reagan'ın aşırılıklarını törpüleyici olan bush işlevinde ama, demokrat parti çoğunluğuyla obama'nın üçüncü dönemi olmaya adaydır hillary clinton. obama'ya benzedikçe silik bir başkan, obama'yı aşmaya ve değiştirmeye kalktıkça da bir dönem daha seçilmesi zorlaşacak bir başkan olacaktır clinton. abd'de bernie sanders kitleselliğinin bugünü olmadığından öteye yarını da yoktur. sanders tutkunları eriyip gitmeyecektir; clinton'un obama'dan da geriye düştüğü her durumda sokaklarda ve heryerde olacaklardır.
türkiye'de yaşanan 15 temmuz utancına tepkiler sürüyor. akp tepkileriyle akp karşıtlarının 15 temmuz tepkileri kesişiyor mu? kesiştiği noktalar azdır ama, yoktur diyemeyiz. önemli kesişme noktası türkiye'deki abd'nin yeri ve önemidir. 1945'ten bu yana, 1961 sonrasından da güçlü ve 1980'lerden bu yana gerilemiş abd karşıtlığı kabarmış durumdadır. akp, abd'yle karşıtlaşmada sonuna değin yürür mü; yoksa, hep olduğunca iktidarı yitirme anında/noktasında yan çizerler mi?
abd'nin türkiye'deki varlığı uzun süredir, ilk kez, üst düzeyde tartışmalıdır. akp'nin kalkışmayı abd'yle ilişkilendirmesine türkiye'den güçlü destek bulduğunu düşünmemiz gerekir. abd iran'la yeniden birlikte olma yolunda, bukez de, türkiye'yi yitirir mi? abd'nin türkiye'den kopması kolay değildir. iran'ın kopması hızlı ve kolay gerçeklenmişti. iran'ın nato bağlantısı ve ikili antlaşmaları türkiye'nin benzeri değildi. abd, üst düzeyde iran şahı ve ve iran silâhlı kuvvetleri içindeki dayanaklarıyla eğreti bir konumdaydı. türkiye'nin durumu değişiktir. ayrıca, iran halkında, 1953 dolayısıyla, abd'ye karşı derinden öfke birikimi vardı. türkiye'de, 1960, 1971 ve 1980 gününde değil ama, sonrasında abd'yle ilişkilendirilmişti ama, halk düzeyinde abd karşıtlığı o üç ilişkide de kendine karşıtlıktan çok, kendi yararına diye sessizce benimsenmişti.
günümüzde türkiye'deki karmaşıklığın bir yanı da şudur: 2002'den bu yana, akp karşıtları için temel varsayım ve tepkinin özü, abd destekli akp varlığı ve konumuydu. abd'nin birlikte olduklarına karşıtlığı ve yalnızlığı seçmesi yeni bir durum değildir. akp içinse, 2013'ten bu yana, abd neden akp'ye karşıt belirsizliğinden; abd nasıl olur da, seçilmişlerin karşısında olur evrimi yeterince anlaşılmış değildir. abd yanından akp karşıtlığını dikta hevesiyle açıklamak yanıltıcıdır. sorun ondan ötesidir. abd için sorun, onun dikta özlemi ve eylemlerinden çok, abd'nin ırak ve suriye'de amaçladıklarına abd'den bağımsız kendine pay ve amaçlar uğraşıdır. abd, akp'yle gidemeyeceğini anladığı anda, akp içinden ve dışından destekleri bulmakta da geçmişte olduğundan çok zorlandı.
gelinen noktada seçme açıktır: akp, abd'den kopmayı sonuna değin zorlama kararlılığını sürdürür mü? abd, akp içinden ve dışından abd çıkarlarını sürdürecek destekleri örgütleme gücünü nasıl bulabilir? 15 temmuz utancı, türkiye için bu soruların yanıtlarından çok soruların açıkta sorulmasını getirmiştir.
akp, 15 temmuz utancından yararlanacaktır önyargılarıyla öngörülerinden yıkık akp karşıtlarının değişen duruma uyarlanmaları kolay olmayacaktır. akp, yitirdiği destek güçlerinin yerlerini yeni birleşiklerle yenileyebilir mi? 2013'ten bu yana darbe üstüne darbe alan akp'nin zayıflamasını değiştirme gücü olacak mıdır? onsuz akp çözümüne ve 2011 öncesine abd'yle uzlaşık siyasi güçler ortaya çıkacak mıdır?
kalkışma sonlanmıştır ama, yatışma uzayacaktır.
5 ağustos 2016, foça.
