15 temmuz'un öncesi var ve sonrası da olacaktır. 15 temmuz'un öncesi 27 mayıs'tır ve 15 temmuz'un sonrasında 1946 ve 1950 olacaktır demek için erkendir ama, özlenen 1950 olur mu?
türkiye cumhuriyeti başarılı bir oluşumdur. 29 ekim 1923'ten sapmalar olmuştur. 1946'yı anlamayanlar, saptıranlar ve 1950'yle başladıkları direnişten geriye dönmeyenler hep oldu. 1950'yle 1923'ü bir sonraki aşamaya vardıranların, 27 mayıs'ta durdurulması, 15 temmuz'un hiç konuşulmayan hazırlayıcısıdır. 15 temmuz sonrasında yıpranmış devlet, birbirine silâh çeken bireylerin ulus birliğinden kopmuşluklarını anlayan da, açıklayan da uzunca süre olmayacaktır. ulusun birliğinin parçalanmışlığı15 temmuz'un öncülüdür. devletin zayıflaması, 1946'yla değil, 1950'nin 27 mayıs'la durdurulması sonrasının geldiği en acılı noktasıdır.
türkiye'de cumhuriyet'in kuruluşu 1923 gerçekliğidir. 1923, 1919'la başlayan kurtuluşun, 1920 ile gerçeklenen tbmm'nin yasama, yürütme ve yargısının oluşturduğu komuta ve askeri gücünün ordulaşmasıdır. 1920 ile 1923 kurtuluş mücadelesi'nin temel aracı tbmm'dir. tbmm'nin kuruluşunun temeli: 19 mayıs 1919'da "ya istiklâl, ya ölüm" diyen mustafa kemal'in önderliğinin askeri ve siyasi başarısıdır. kurtuluş diye bildiğimize en yakışan adlandırmalar "istiklâl savaşı" ile "milli mücadele"dir. savaşın zafere ulaşmasında ya da kurtuluşun gerçekleşmesinde, tbmm kurucu ve değişmeyendir. 1920'de kurulan tbmm'nin temel amacı değişmezdir: "egemenlik kayıtsız, koşulsuz ulusundur!" 1921 "teşkilât-ı esasîye" ulusun yeniden devletleşmesidir.
1922'de büyük saldırının getirdiği zafer, kurtuluşun barışa dönüşmesini getirdi. 24 temmuz'da lozan'da barışının 29 ekim'de cumhuriyet'e dönüşmesine direnenler geride kalmıştır. "anadolu isyanı"nın getirdiği cumhuriyet'in "yurtta barış, cihanda barış" hedefiyle kuruluş başlamıştır. cumhuriyet halk fırkası kurtuluşun, kuruluşun siyasi örgütlenmesi olurken; serbest cumhuriyetçi fırka da devrimlerin direnci konumunu aşamamıştır. 1924 anayasası 1921'i yürürlükten kaldırmıştır. 1924, 1921'i yadsıyan değil yükselten ve süreklileştiren anayasal düzendir. 1925'te "takrir-i sükûn" kalıcılığın ve sürekliliğin temelidir.
halk fırkası ile serbest fırka "cumhuriyet"te uzlaşık ama, devrimlerle gerçekleşen değişimde karşıtlıktır. kurucu partinin tekilliğiyle serbest fırka'nın çoğulculuğu 1945'te çok partililiği getirmiştir. 1946'da çok partili seçimler, 1923'ün "egemenlik-ulus" ilişkisinin değişmez hedefidir. 14 mayıs 1950 seçimleriyle devlet ve ulusun kurtuluş ve kuruluş başarısı çoğulculuğa varmıştır.
çok açıktır ki, özgür seçimlerle gizli oy ve açık sayım, demokrasinin gücüyle kalıcılığının temelidir. ulus egemenliği üzerinde kurtuluşun, kuruluşun koşulları, tbmm amacına uygun koşulsuzluğa zamanla yakınlaşmıştır. özgürlüklerin kullanımında yaşanan tıkanıklıklar, barış içinde kalkınmanın önüne geçme eğilimini arttırıcı olmuştur. 1950'yle başlayan değişimin getirdiği yeni değişmez: çok partili özgür seçimlerdir.
27 mayıs 1960'la devletin yeniden örgütlenmesini getiren 1961 anayasası, ulusun demokrasi ve çoğulluğunda siyasete (çoğulculuk) getirdiği kısıtlamaların başlangıcıdır. 1961'le başlayan sürecin, o gün bu gündür yaşanan yıpranmalarıyla devlet de, ulus da 15 temmuz'da yeni bir durakta parçalanmış görünümdedir.
cumhuriyet tarihinin değişmezi açıktır: egemenlik kayıtsız koşulsuz ulusundur. devletin örgütlenme ve işleyişi kökten değişimlere dirençlidir. cumhuriyet, demokrasi türkiye cumhuriyeti'nin değişmez özelliğidir. ulusal egemenliğin işleyişinde, devletin örgütlenişinde, çoğulcu demokraside, anayasallık, darbelerden uzak kalmasa da, kişisel yönlendirmeler sonunda aşılır. türkiye'de cumhuriyet'in, 1923'le başlayan değişmezlerini değiştirmek isteyenlerin olması, tbmm'de çoğunluğa varmasının önlenmesinin yolu demokrasinin değişmezi oygücüdür. oygücünü silâhın gücüyle bastırmak kalıcılığa varamaz; süreklilik olamaz.
15 temmuz'un karanlığının sonlanması oygücünü yoksayması geriletilecektir. dün olduğu gibi, bugün de, yarın da, değişenlerle değişmezleri unutmamakta yarar vardır. cumhuriyet'in değişmezliğiyle cumhuriyet'in sürekliliğinde, geçici çoğunluğu ve zorgüçleri aşmada oygücü belirleyiciliğini sürdürecektir.
15 temmuz karanlığının ardındaki güçlerden öğreneceklerimiz çoktur. birinci ders: "gizli örgütlenmelerin" yasadışılığının yasallıkla önlenmesinde yasadışılığa özenilmemesidir. ikinci ders: gücünü ulusallıktan almayan güçlerin yaratacağı kargaşaların, içerideki ve dışarıdaki dayanaklarının 15 temmuzlara varmadan yasal önlenmesinin kurallarının devletin değişmezlerine katılmasıdır.
15 temmuz karanlığı sonrasının başındayız. değişenler olacaktır ve değişmeyecekler bilinmektedir. kahramanlık öykülerinin kahramanları kolay silinir. demokrasi de, türkiye de 15 temmuz'da duraklamıştır. türkiye'nin duraklaması da, demokraside duraklama da yılmadan, dirençle ve cumhuriyet'in kurtuluş, kuruluş geleneklerine uyumlu savunulacaktır. türkiye'de kurtuluş ve cumhuriyet devrimi güçlüdür; kuruluş sağlamdır. yanılanlar vardır; olacaktır. sızanlar, sızmayla yaşam bulanlar, gizlide siyaset yapanlar demokrasilerde açığa çıkma gücüne varamazlar. yeraltında sonlanırlar. cumhuriyet ve demokrasi açıkta yaşamaktır.
türkiye'de çoğunluk zulmü de, gizliden yönetimi yönlendirmeler de, yasadışılıklar da toplum huzurunu sarsmıştır. 15 temmuz acısı dinecektir. 15 temmuz'u hazırlayanlar da, önleyemeyenler de türkiye'nin geleceğinde olmayacaktır. 15 temmuz sonrası, öncesinden zorlu yaşanacaktır. 15 temmuz acılarında yaşanan utanç görünümleri uzunca süre toplumda yaygın belleklerden, bilinçlerden silinmeyecektir. 15 temmuz'un utancındaki kahramanlıklar zorlayıcıdır.
22 temmuz 2016, foça.
