abd'de, johnson yönetimi'nin 1964'te onayladığı insan hakları'nı genişleten medeni haklar yasasından elli yıl sonra, gündelik yaşamda olağanlaşma sağlandı güvencesinde yine bir çatlak yaşandı. abd'de 1964'ten bu yana yaşananlar öncesiyle karşılaştırılamaz ama, polisin gündelikte, zencilere ayrımcı davrandığı, nice tekillikte bitmeyen sorundur. obama'nın başkan seçilmesiyle abd toplumu, eşitsizliği aşmada önemli bir kazanımı, abd'den öteye küresele de kazandırmıştı. enazından, böyle görünüyordu; böyle gösterilmişti abd'deki toplumsal gelişim.
obama'nın zenci olması zenci iktidarı ya da zencilerin abd toplumunda siyasi güçleri sonucu değildi. obama'nın zenci olması dışlanması için ölçüt olmamıştı; obama zenci haklarından öncelikle ve çok yurttaşlık haklarının savunucusu olduğundan abd çoğunluğunca seçilmişti. obama'nın seçimi abd toplumu için ne bir özür gereği, ne de toplumsal kaçınılmazlık olarak yaşanmıştı. 2008 seçim sürecinin sonunda saklanamaz duruma gelen iktisadi duraklama ve mali sermayedeki tıkanıklık toplumsal tepkilere neden olmadı. demokrat başkan obama'nın varlığı bir anlamda tepkileri yatıştırıcı, yumuşatıcı oldu demek yanlış olmaz.
missouri eyaleti'nde, st. louis yöresinde, ferguson kasabasında, 9 ağustos'ta beyaz polisin 18 yaşındaki zenci michael brown'u sokak ortasında silâhıyla öldürmesi sonucu 24 kasım'a değin yörede gerilim vardı. günümüzün kaçınılmaz olgusu ve yaygın kullanımı "sosyal medya" aracılığıyla ferguson'a dışarıdan özgürlükçü, eşitlikçi yığılma yaşandı. aylarca ölüme ilişkin belgeler, tanıklar toplandı; soruşturmayı yürüten yargıcın istemi ve yasaların olanakları doğrultusunda soruşturma gizlide sürdürüldü. soruşturma süresince bölük pörçük bilgiler kamuya sunuldu. polis darren wilson'un adı gizlide tutulmaya çalışıldı.
başkan obama, adaletin yürüyeceğine güvenini, bir anlamda, baskı aracı olarak yinelediği ortamlar oldu. obama'nın yanındaki zenci adalet bakanı eric holder daha sesli olarak yasaların elverdiğince baskı yaptı. abd toplumu sessizliğini korudu ve sürdürdü. genellikle, ikiye bölünmeye elverişli abd toplumsallığında ölen zenci çocuğun haklarını savunmada sesli karşıtlık egemendi; zenci çocuğu öldüren beyaz polisin yasal ve kişi haklarını koruyucu olmak yanlısı olanlar ise sessizdiler.
yargının derlediği belgelerle tanıklar kamuya kapalı büyük jüri önünde yargılamayı sürdürdü. sonunda, yargıç, polisin görevinin gereğinden öteye kişisel olarak suçlandırılmasının gereksizliği doğrultusunda yargılanmanın sonlandığını açıkladı. günlerce yasa ve düzenin korunacağıyla, sokak gösterilerinin demokratik haklardan öteye taşkınlığının önleneceği güvencesi verildi yetkililerce. missouri valisi, ferguson belediye başkanı ve polis yetkililerinden öteye ulusal koruma güçleri de gereğinde kullanılmak üzere konuşlanmıştı. kitle iletişim kaynakları tüm olanaklarıyla ve eksiksiz olarak canlı yayındaydı.
kararın açıklanması sokaklarda yığılmış göstericileri biran için dondurdu. birdenbire, polisin denetimi dışındaki rastgele noktalarda küçük işyerlerine saldırılar, yer yer yıkmalar, yağmalar kitle iletişiminin ulusal ve küresel düzeyde yayınlarında canlı olarak yaşanan gerçeklik oldu. dentlemekle, önlemekle, bastırmakla görevlendirilmiş güvenlik güçleri çekingen ve uzak durdular; neredeyse, bırakalım yapsınlar anlayışı egemenleşti. yüzlerce havaya silâh sesleri duyuldu; sis ve gözyaşartıcı bombalar ortalığı yatıştırmaktan çok yaşananları abartıcı görüntülere dönüştürdü. onlarca tutuklama gerçeklendi.
1960'larda, 1970'lerde eksiksiz yaşanan görüntüler kitle iletişiminden, sosyal iletişim olanaklarıyla da çoğaltılarak yayıldı. abd'nin büyük metropol kentelerinde de sokaklara taşanlar oldu. ferguson dışındaki gösteriler barışçıl yaşandı. ertesi gün binleri bulan kalabalıklar new york'ta, boston'da, oakland'da, atlanta'da, seattle'de sokakları doldurdu. bu arada belgelerin ve tanık sözlerinin kamuda paylaşılmasından öteye suçsuzluğu açıklanan polis de abc kanalında ilk kez kendi açısından 9 ağustos'taki olayı anlattı. başkan obama da yargıyı sorgulama ve polis ile yargıda zencilere eşıtsiz uygulama yöntemlerini eleştirmeyi sürdürken; bir yandan da yıkım, yangın ve yağmanın anlaşılır ve kabul edilir olamayacğını vurguladı.
kısacası, abd'de kısa süreli öfkeli tepki denetim dışına çıkmadan sonlandırıldı. abd'de olanlardan dolayı değişim yaşanır diyemeyiz. geliyorum diyen fırtınanın etkisi yayılmadan, zararlara yolaçmadan önlendiği söylenebilir. bir daha olmaz denemez. yine olmayacak yörede, beklenmedik zamanda bu tür tekillikler yaşanacaktır. yasaların öngördüğü, abd yurttaşlarının gönüllüce içine sindirdiği barış görüntüsüyle eşitlik bir sonraki olaya değin sağlanmıştır. bu tür olaylarda öne çıkan ilerici, liberal eğilimli siyasilerin öne çıkmayışları ve geride sessiz kalışları çarpıcıydı. cumhuriyetçi başkan döneminde de benzeri sessizliğin yaşanmayacağı 1980'lerdeki, 1990'lardaki örneklerden bilinmektedir.
zencilerin gelir bölüşümündeki eşitsizliklerde en altlarda olması, işsizlik oranlarında abd ulusal ortalamasının iki kati düzeyinde olması benzeri yapısal bozuklukları yeniden gündeme getirenler oldu. bir yandan da, 2008'e göre abd pazarında küreseldekine aykırı olarak iyileşmenin yüksekliği de yaşanan gerçekliktir. gelir bölüşümleriyle, pazarın yapısal düzensizlikleriyle tekil olayları toplumsallığa yükseltmenin yetersizliği yeniden gözlendi denilebilir.
abd, 24 kasım'da, ferguson'da zenci genç beyaz polis karşıtlığı yerine iran'la uzlaşım tartışmalarını, savunma bakanı chuck hagel'in görevini bıraktığının nedenlerini tartışacaktı. abd ve küresel için iki önemli tarışma arada unutulmadı ama, geride kaldı şimdilik. kitle iletişimin onca gücü ve olanağıyla bilgilendirmede yetersiz kaldığı genel kanı olarak yerleşik kaldı.
abd'nin otuz beş yıl aradan sonra iran'la yeniden diplomatik ilişkide olmasının getirileri henüz açıkta değil. bir yılı aşkın görüşmelerden kopan ve ayrılan yan yok ama, beklenen ve özlenen uzlaşım da yok. 1 mart 2015'e değin görüşmeleri sürdürelim geçici uzlaşımı karşılıklı istenir görünen uzlaşımı getirir mi? artı ya da eksi söylenecek yeterli veri yok açıkta; 1 mart'ın ötesinde görüşmelerin süreceğini güvenle öngörebiliriz.
abd savunma bakanı neden görevini bıraktığını açıkladı. önce küçük bir bilgilenmeyi anımsamak gerekir. demokrat başkan obama, başkanlığı'nın ilk dört yılında cumhuriyetçi robert gates'le çalışmıştı; benzeri biçimde chuck hagel de cumhuriyetçi idi. sıraya iki savunma bakanı da obama'yla ortaodoğu'ya biçim vermede, düzen getirmede ortak düşüncede değillerdi. sıraya iki bakan da cumhuriyetçi siyasi geçmişlerine karşı, kendi cumhuriyetçi parti'nin "tipik" siyaetçileri değillerdi.
iki savunma bakanı da, siyasi parti önceliğinden çok abd ulusallığı çıkarları yanlısı idiler. obama da, kendinden önceki başkanlar gibi savunma bakanı'nı özerk ve bağımsız olmakta kısıtlama yanlısı baskıdaydı. ikisi de görevi bırakırken başkan obama'nın önder yeteneklerini ve yönetim biçimini açıkta eleştirmekten çekinmediler. bu durum da hagel'den sonrasını zorlaştırdı; hagel'i izlemekte iki önemli aday görevi kabul etmedi. obama için seçme de zorlaştı. sonunda obama'nın yapacağı seçme, cumhuriyetçiler'in 1 ocak'la egemen ve çoğunluk olacağı senato'dan geçmek zorunda olacak. başkan obama'nın ortadoğu'da abd'nin önde ve etkili olmasını kısıtlayıcı olacaktır bu durum. bundan, ışid ve benzeri şiddet kuruluşlarıyla, abd'yle kaderlerini birleştirenlerin, abd'ye karşı konumlarını değiştireceğini düşünmek yanlış olur. abd'nin tasarımlarının tümüyle gerçeklenmesinin zorluğunu düşünmek daha akıllıca olur. abd için musul'u peşmerge ve bağdat güçleriyle ışid'den geriye alması obama'nın yönetim süresini de aşabilir.
türkiye'de geçen hafta başkan yardımcısı joe biden vardı; bu hafta da papa francis. erdoğan ise konuk karşılamaktan çok konuk olarak gezintilerini sürdürüyor. biden istanbul'a gelirken, erdoğan da ekvator gine'sinden geliyordu. papa öncesinde ise, erdoğan, esnafın görevleriyle, kadın erkek eşitsizliği konusunda doğaçlamadan öğretiler sunmaktan uzak durmadı. öyle görünüyor ki, iktisattan sorumlu ve görevli ali babacan'ın da işlevi noktalanmış görünüyor. akp içinde davutoğlu'nun kendi olamadığı izlenimi türkiye'nin ortak kanısıdır. g20 toplantısı'ndan davutoğlu'nun ne getirdiği de, gelecek yıl türkiye'de toplanacak g20'ye nasıl bir hazırlık yapılacağının da izi yoktur.
17 aralık'la 25 aralık 2013'te açığa çıkan yolsuzluk belgeleriyle bilgilerinin, ağırdan da olsa, akp içlerini de kemirdiğini söyleyebiliriz. yolsuzluk ve haksız servet birikimi akp üst yöneticilerinden öteye akp'yi de tümüyle sarmak eğiliminde gelişmektedir. 2015'te yenilenecek akp tbmm temsilcileriyle albaştan özlemi boşuna bir yanılsama olacaktır; beklenenlerin olmayacağını türkiye yaşayacaktır.
28 kasım 2014, college station, texas.
