1989'la başlayan, "soğuk savaş"ın rusya kalıntılarını etkisizleştirme, arındırma, yoketme girişimlerinde yeni bir dönemeçteyiz.
başkan obama seçildi diye sevinen amerikancılar açmazdadır. sonunda, 1989'den bu yana abd'de, eksiksiz yaşanmış bir çağrıyı başkan obama da yaptı: abd yurttaşlarını, olası abd askeri saldırısında hazırlıklı olmaya çağırdı. 1989'da george bush, panama diye, ırak diye abd yurttaşlarını ardında durmaya çağırdı. demokrat başkan clinton, direndikçe, olmazlandıkça yugoslavya parça parça oldu. avrupa ortasında, "bir daha asla!" denmiş kırımlar, kıyımlar, arındırma sonunda, nato kalkanıyla, abd yurttaşlarını, clinton da askeri eyleme çağırdı. oysa clinton, somali'deki abd askerine ilk saldırıda bırakıp kaçmayı seçmişti. ruanda'da seyirci kalındı. sudan'a, afganistan'a uzaktan korkutmacayla yetinildi. ırak'ta da geliriz korkutmacısyla birleşmiş milletler kararlarına uyun demek için göstermelik çağrılar yaşanmıştı. sonra gelen bush, afganistan'a, ırak'a gittiğinde, neredeyse, tüm abd ardındaydı çağrılarda. uzaktan göründüğünden ayrı olarak abd yurttaşları isteğiyle yaşandı iki savaş; bush savaş istedi diye değildi saldırılar.
abd, 1989'dan bu yana bir yandan yayılmacı görünümüyle, kazanımlarıyla yaşarken; öte yandan da, abd'nin, küreselde yalıtılmasıyla abd'ye tepkicilik de gelişen eylemlilikti.
obama seçilinceye, seçildiğinden bu yana, clinton direncinden de güçlü görünme gösterisinde tükendi. önce israil'in gazze saldırılarında başlangıçtaki görünümünden ayrıldığını göstermişti. sonunda da, ışid'e karşı askeri saldırılarda, abd'nin önderlik etmesi gereğini, abd yurttaşlarına inandırmak için çağrı yaptı. kısacası, abd asya'ya eksen kaydıracak, barışçıl yayılacak diye yaşanan yanılsamanın gerçekliği kalkmadı ama, sarsıldı, ötelendi.
geleneksel ve uzlaşmaz abd karşıtlarının, başından yineledikleri, yayılmacı, savaşçı, israil'i korumacı abd gerçekliği saklanamaz gerçeklik olarak ortadadır.
abd yurttaşları için, beklenmedik sayılmayan ama, istemedikleri gerçekliğe tepkiciliğin ortaya çıkmayacağını öngörebiliriz. abd'nin ışid'e saldırma hazırlığı, öncekilerle benzerliği olduğunca öncekilerden değişik gelişecektir. 1991'de yaklaşık altı aylık sürede avrupa, japonya ve çok az da arap desteğiyle dolaylı türkiye desteğinde, rusya'nın edilgin konumunda çin'in sessizlğinde beşyüzbin abd askeri suudi arabistan'a yığıldı. ırak ordusu etkisiz kılındı, ırak parçalandı ve abd işgalci olmaktan uzak durdu. 2003'te ise avrupa'dan ingiltere dışında katılan azdı. polonya. macaristan benzeri yüzerli göstermelik destekler dışında destek yoktu. türkiye, mısır ve suudiler de katılmaktan uzak durdular. rusya sessiz değildi ama, hem güçsüz, hem de etkisizdi. 2014'te ise durum yine değişiktir. abd, rusya'nın karşıda olmasının üstüne gitmemeyi güç gösterisi olarak yaşatmak istiyor. suudiler, 1991'den de yaygın ve kapsamlı olarak topraklarını destek güç için açıyor. ayrıca, 1991'de, 2003'de abd karşıtı bağdat hükümeti vardı; 2014'te ise abd yanlısı hükümet gerçekliği var. 1991'de, 2003'te yalıtılmış iran'la suriye gerçekliği vardı; bugün suriye abd karşıtı hükümet var. iran'da ise, abd'yle olmaya istekli ve abd'yle olabilecek iran hükümeti var. geriye ne kaldı? türkiye.
2014'teki türkiye abd için ışid'ten, suriye'den sonra büyük sorundur. 1991'de türkiye'de temsil gücü kalmamış tükenmiş özal vardı. 2003'te ise türkiye'den desteği yüzde otuzdört olan denenmemiş, deneyimsiz akp hükümeti vardı. 2014'te ise, türkiye'nin yarısından oy alma gücünü bulmuş ve seçmenler düzeyinde çoğunluğu gerilemeyecek sanılan akp gerçekliği var. bundan ötesi de var: 1991'de, 2003'te abd'yle savaşmamaya kararlı chp mhp gerçekliklerine karşılık abd/ab'yle olabilir görünen chp gerçekliği var.
abd'nin ortadoğu'ya asker taşımadan ışid'i bitirmesi gerçekleşebilir mi? olabilir ama küçük olasılıktır. ışid'in kazanma ve sürdürebilir gücü yoktur ama, ışid'i hava saldırılarıyla bitirme olanaksızdır. bir noktada, enazından son darbede, abd'nin destek güce gereksinimi vardır. msır'dan, suudi arabistan'dan asker desteği bulması kolay değildir. suudi toplumu da, mısır toplumu da abd karşıtıdır ve toplumla yönetimler uyumlu değildir. abd'nin iran'dan asker gücü katılımı beklemesi, bugün olanaksızdır.
geriye olası güç olarak üç kaynak kalıyor: türkiye ve ırak güçleri. demokrat başkan obama çağrısında ırak güçlerini ikili saydı: ırak ordusu ve kürt ordusu diye açıkladı. türkiye'nin adını anmadı. abd dışişleri'nin en üst yetkilisi john kerry, türkiye'nin abd karşıtı olmayacağını ama bu aşamada asker katkısından uzak duracağını söyledi; oysa abd'nin savunma en üst yetkilisi chuck hagel ise türkiye'nin askeri desteğinin olacağını söyledi. abd açısından, türkiye sorunludur diye düşünmemiz gerekir. nedenlerini, nasıl oldusunu ayrıca tartışabiliriz. 2012 aralık günlerinden sonra, 2013 ve 2014'le bu yeni durum belirgindir. abd, türkiye toplumunun yarısını temsil gücü bulmuş akp'nin desteğini beklerken; akp, gönülsüz davranmaktadır. bu değişmezdir denilemez; yanılsamadır ya da yanılgıdır diye görenler vardır. akp'nin 2012 aralık'ında ortaya çıkan bu yeni görünümüne türkiye'de akp karşıtlarının akıllarında hazırlık yoktur. akp karşıtları için, savaş karşıtları için ortadoğu karmaşasında abd/ab ile ortak güç akp'dir.
ayrıca: ne olduğu bilinmeyen ve varlığı savaş alanında denenmemiş kürdistan ordusu nedir, nerededir? olmayan güçlerle abd/ab nasıl savaşır? ışid gerçekliğinde ortaya çıkan iki gerçekliği yeniden düşünmekte yarar vardır: ışid, halep'i ve sonrasında da şam'ı vurmak, düşürmek için tasarlanmış, desteklenmiş ve hoşgörülmüştü. ışid'in bağdat'ı çevrelemesiyle bağdat'ta 2003'ten bu yana yönetim dışı kalmış, 2003 öncesi toplumsallığın siyasi temsilcileri tümüyle yasama, yürütme gücünde yeralmıştır. ışid'in karşısında dağılmış, savaş gücü gösterememiş ırak ordusu, ırak'ın tümünü temsil etmeyen yetersiz güçtür. şam'ı alamamış, bağdat'ı alamamış ışid, yön değiştirerek abd'nin örgütlediği, eğittiği, koruduğu kürt ordusuna saldırdığında, ortada ordu olmadığı yaşanmış gerçekliktir. abd'nin, niceliği bini ancak bulan "seçkin abd askerleriyle" ışid'in üstesinden gelmesi de olanaksızdır. 2003'ten 2014'e oluşamayan ırak ordusu, suudi arabistan çöllerinde nasıl oluşturulabilir? üç ayda, beş ayda olabilirliğini düşünmek yanlıştır.
günümüzün sorusu açıktır: abd/ab, türkiye'nin açık desteği olmadan da ışid'e karşı uzaktan komutlu bomba yağdırır ama, bitiremez. bağdat'taki güç yapısı sürdürülebilir mi? ırak'ın nüfus çoğunluğu ışid'in çevresindedir. ırak'ta 1991'den bu yana yaşananlarla 2003 iktidar değişmesiyle yaşananlar da gerçekliktir. ışid'i çevre güçlerinden yalıtıp arındırmak havadan bombalamakla sonsuza değin sürer. libya'da öyle olmadı diyemeyiz. ışid'in içindeki güçler libya'da direnen kaddafi güçlerine son darbeyi vurmadı mı? ışid'in savaş deneyimi ırak topraklarında da denenmiştir; ırak'ın yüzeyinden öteye suriye'nin içinde de yaygındır.
abd kısıtlı sayıda seçkin savaşçı gücüne hava saldırılarıyla ışid'e zarar verir; ışid'in çevre güçlerinin dağılması da gerçeklenir mi? ışid'in direnmesi konumunda abd/ab için yeniden değerlendirme zorunlu olacaktır. bağdat'ta ortaya çıkan geçici uzlaşım da yeniden durumunu değerlendirecek ve değişecektir de.
türkiye'nin seçmesi nedir? türkiye'nin bugünkü ortadoğu karmaşasında gücü savaştan uzak durabilmeye dirençten öteye değildir. değişen durumlarla, yeniden değerlendirme ve seçmelerde değişim dayatacaktır ya da dayatılacaktır? türkiye'de seçmenlerden yüzde elliye yakın oy almak güçtür ama, belirleyici olmak için, egemenlik için yeterli değildir. abd/ab çıkarlarıyla kendi çıkarlarını özdeşletiren güçlerin bağdat'a bakıp durumlarını yeniden değerlendiremesi gerekir. bağımsızlık dağıtılan ya da sunulan bir gerçeklik değildir. bağımsızlık kazanılan ve korunması gereken varlık nedenidir. abd/ab'nin varolan devletleri, ulusları ve toplumsallıkları dağıtan, paramparçalıklardan oluşturmaya çabaladığı geçici uzlaşımlarla varacağı birimlerin kalıcılığı da, sürdürülebilirliği de yoktur. yoksa, yaşanan karmaşa kesintisiz sürecektir.
12 eylül 2014, college station, texas.
