abd, asya'ya eksen kaydırması diye yön arayışındaydı 2012 başkanlık seçimleri sonucunda. çin'de yeni yönetimle uyumluluğu koruyarak japonya ve hindistan'la daha yakın olma istendi. oysa, 19. yüzyıl'da doruğuna çıkmış devletlerarası dengelerle yürünmüyordu günümüzde. küresellik, tek egemene göre de kolay biçimlenemiyordu. abd için, ortadoğu, sorun olmaktan çıkacaktı; abd, 21. yüzyıl'ın odağı asya'da ve pasifik'te yoğunlaşmalıydı. abd için büyük tasarım buydu.
abd, tasarım yapan, dengeleyen, uygulayan ve yürüten güç olacaktı. abd'nin karşısına teker teker çıktıkları sürece sorun olacak güç olamazdı. iletişimin ve ulaşımın artarak çoğaldığı küresellikte karşıtlıkların devlet olarak değil de, denetimsiz saldırganlıklar olacağı öngörülüyordu. devletlerle ulusal birimden çok, içlerindeki tarihsel ayrımlarından bölücü ve bölünmüşlükler olarak birliktelikler kurgulanıyordu. olası uyanışlara karşı da, çevre güçlerin korkusunu yönlendirerek onları da çevrelemek zor olmaz sanılıyordu.
dün sanılanlar, bugün değişmiş değil. bugün için, ilk hedef ışid görünüyor. adım adım, abd içselinde: ışid, yarın abd'nin içinde de olacak korkusu geliştiriliyor. ışid abd'ye gelmeden ışid'den korkanları, korkması gerekenleri ışid'e örgütlemek gündemde. çok açıktır ki, türkiye de ışid'e karşı, ışid'den ençok etkilenecek diye, abd'nin desteğinde, ışid'i çevrelesin diye baskı altında. sorun abd için onca açık ve doğrusal görünürken, türkiye için, karmaşık ve içinden çıkılmaz bir kargaşa yumağı olarak, şimdilik, sınırötesinde duruyor. türkiye'de akp varlığı, türkiye içinde ışid diye bir sorun görmüyor; göstermekten uzak duruyor. bu durum da, chp, mhp ve hdp/bdp yönetimlerinde, neredeyse, akp'ye karşı birliktelik oluşturacak bir tepkiye neden oluyor.
erdoğan ve davutoğlu akp'sinin kitlesel destekçileri ışid'den eksiklenmiyor. akp, kolaycı ve ucuz bir siyasilikle: akp karşıtları chp-mhp-hdp/bdp, abd/ab ve israil-mısır'daki darbeci yönetim olarak birleştiler; akp'ye karşıtlıkta, ışid'i özürünü kullanıyorlar diye gösteriyor.
abd/ab, akp, türkiye içselinde, oy kaygusuyla ışid'e karşı çıkmıyor varsayımında. erdoğan-davutoğlu, abd/ab ile ikili ilişkilerde, nato ve birleşmiş milletler karar alsın, birlikte davransın, türkiye de gereğini yapar diyerek zaman çalıyor. türkiye içindeki akp karşıtları içinse: ışid, abd/ab ile türkiye'nin kurguladığı ve türkiye'yi bölmek, israil'in çıkarlarını, ırak'ın kuzeyi'yle yeni sınırlar belirlemekta yararlanılacak güç diye görüyor. buradan da kördöğüşü ve ortadoğu karmaşası diye ışid egemenliği sürüyor.
karmaşanın önemli ikincil görünümlü ayakları, belki de, başları, daha var: iran, suudi arabistan ve katar. karmaşayı daha da gerçekçi görmek istersek atlamayacağımız gerçeklikler de var: suudiler, hem iran'a, hem de katar'a karşıt görünüyor.
bir de, kendilerini bu karmaşanın tek bilenleri olarak üstten ve toptan, bunların tümü, abd'nin oyunudur diyenler var.
şimdi yeni bir dönemeçteyiz. abd/ab, ışid'e saldırmak yanlısı. abd/ab, türkiye'yi de ışid'e karşı saldırıda birleşik görmek istiyor. abd, suudiler'le dengelerini koruyarak, iran'la, türkiye'yle birleşik olarak israil ve kürt çıkarlarına zarar gelmeden oldubittiyle durdurmak istiyor. abd/ab'nin, ışid'i yoketmek istemi abartılı olur ama, denetlenebilir sınırlarda tutmak girişiminde.
rusya ne yapıyor? rusya ise, 19. yüzyıl devlet geleneğinde, rus ulusallığının çıkarları gereğidir diye ukrayna'yı abd/ab çevresinde en etkisiz konuma getirmek için iki adım atıyor, bir adım geriliyor; sonrasında yeniden iki adım daha atıyor. sonuçta, rusya'nın ukrayna içlerindeki kalıcılığı geriye dönülmezde gelişiyor.
abd/ab, türkiye, iran, suudiler ve mısır'ı da içine katarak ışid'i durdurur mu? bu soruyu yanıtlamada herkesin beklentisine göre yanıtı var. herkesin beklentisinin uyumlu olmadığı ya da doyumluluğa erişmesinin olanaksızlığı ise başından bu yana karmaşa dediğimiz olgu.
hiç sözünü etmediğimiz türkiye içi karmaşa benzeri, mısır içi, iran içi ve çok açık olarak abd içi de karmaşık. türkiye dediğimizde: savaş durumunda da, barış gibi görünümde de gerilim ışid'e saldırıyla döner mi; geçici uzlaşım mı olur? apaçık ki, türkiye'deki uzlaşmazlık süreklidir.
abd/ab, iran'ı, türkiye'yi, mısır'ı, suudi arabistan'ı birlikte ışid'e karşı saldırıda yönlendirecek güçte midir? bu soru onca önemli değildir; soruların büyüğü şudur: ışid'e saldırıya katılmayanları, abd/ab nasıl yalıtır ya da nasıl çevreler? ışid sorunsa, birliktelik kurmak da, katılmayanları etkisiz kılmak da zorludur.
bu karmaşa sırasında, çankaya'da mı oturacak; başbakanlık diye yükseltilmiş yeni yerleşimde mi tartışmasıyla; uçak cumhurbaşkanlığı için midir, başbakanlık için midir tartışmasının yeri nerededir?
sonuçta, türkiye üslerinden, tesislerinden kalkacak uçaklarla ışid durdurulacak mıdır? akp ile chp yönetimlerinin, bu durumda, türkiye çıkarlarında ölçütleri ne olacaktır? ışid'e saldırı öncesi mi, saldırı sonrası mı birbirilerine karşıt düşerler? bir hafta arayla yaşanan akp ve chp toplantılarında tek konuşulmayan, ışid'e saldırıda, akp'nin ve chp'nin nasıl konuşlanacağı olmuştur. oysa, akp dışı ve chp dışı güçler için birincil sorun ve konum o beklentidir.
ortaya çıkan akp yönetimi de, chp yönetimi de abd/ab'nin ışid'e saldırı beklentisine göre mi biçimlendi; yoksa, türkiye çıkarları mı kazanandı? karmaşadan göremiyoruz. yarın, saldırı gününde de görmekte zorlanacağımızı biliyoruz.
5 eylül 2014, college station, texas.
