abd'nin birincil sorunu suriye değil iran'dır. abd'nin iran'la ilişkileri musaddık sonrası şah rıza pehlevi günlerine geri dönmez. o iran, abd için gitmiştir, bitmiştir. abd, bugün, hasan ruhani ile değil iran ile ilişkiye adım atmak istiyor. bugünün barış esintisi yarın barışı getirir mi? iran'la abd barışı epeyi zaman alacaktır. kazanan iran'dır. iran hem nükleer güç olmak gösterisiyle abd'yi zorlamıştır, kaygılandırmıştır; hem de, sonunda, abd yılmıştır. iran'ın abd'ye saldırması düşünülemezdi. oysa, 1979 şubat'ıyla abd'nin iran'a saldırabileceği düşünülebildi. bugün o düşünce: abd'nin, iran'ı 1979 şubat'ına göre yaşanan tarihselliğiyle, güncelliğiyle kabullenmesi için arayış, devlet başkanları düzeyine erişmiştir.
barış için, barışseverler için sevindirici bir sonuçtur: abd'nin, sonunda, iran'ı değiştirmektense, iran'la barış içinde yaşamayı benimsemesi. abd ile iran ilişkilerinde yumuşama ve birlikte yaşama uzun bir süreyi gerektirecektir. nasıl ki, "soğuk savaş"ın yalta'ya uymayan en büyük oluşumu 1979 iran devrimi'yse; küreselde, 1989'dan bu yana, en büyük oluşum da, abd'yle iran'ın birlikte yaşamayı benimsemesi olacaktır. bu sonuç hem istenendi; hem de, beklenmeyendi. sonuçta, en çok kazanan iran kalabalıklarıdır. abd ise, uzun sürede yeniden kazanan olamayacaktır. iran'ın petrolleri ve petrol gelirleri iran'ındır.
1979'dan bu yana kendi içine kapanan ve kendini savunma yönünde, özellikle, lübnan odağında abd'ye direnmekten öteye zarar veren iran'ın yitirdikleri ne olabilir? iran 1979'dan bu yana yitiren ülkeydi, çok yıkıma uğrayan bir toplumsallık oldu. iran'ın yeniden yapımı ve içte de barışını yaşaması uzun zaman alacaktır. iran'ın, 1979'dan bu yana beklenen ve 2009 seçimleri sonrası dıştan zorlanan çöküşü gerçeklenmemiştir. içten ve dıştan sarsılan iran direnmiştir. iran için bundan sonrası içte uzlaşımdır ve o da zor olacaktır.
iran'ın, ırak, libya ve suriye olmadığı; ençok da, mısır ve türkiye'ye tarihsel benzerliği belirleyicidir. bingazi'yle trablusgarp libya'da birleşik değildi. abd/ab güçleri o ayrılığı kullanabildi. libya'daki işbirlikçilerle, dıştan sızan paralı askerler libya'yı sonlandırdı. ne zaman? libya, nükleer silahlı güç olmaktan geriye çekildikten sonra. ırak'ta, abd/ab nasıl kazandı? ırak'ın ulusallaşması gelişmemiş üç parçalı toplumunda, ırak'ın kuzey'inde ve güney'inde, abd/ab'yle işbirlikçilerin varlığıyla gerçeklendi ırak'ın yıkımı. bir de, söylenenlerle uyuşmadığı bilinen, ırak'ın nükleer silaha uzaklığı bilindiğinden ırak'a saldırı gerçeklendi ve sonuçlandırıldı.
suriye de düşseydi iran abd'yle bugün gelinen noktayı bulur muydu? çok açıktır ki: hayır demeliyiz. suriye de libya'nın, ırak'ın yıkım sürecinden geçti ama düşmedi. suriye'deki devlet yapısı da, toplum yapısı da libya'ya göre de, ırak'a göre de daha güçlü ve uzlaşık çıktı.
sonuçta, abd/ab, suriye'yi yıkamadan iran'ı da yıkamayacağını biliyordu. abd'ab için suriye'den çok hedef iran'dı. iran'daki direnişin suriye'den güçlü ve dayanıklı olacağını abd/ab biliyordu. bugün gelinen noktada, suriye'de kazanamayan saldırganlığın iran'da hiç kazanılamayacağının benimsenmesidir abd'nin savaşsız arayışı.
bundan sonrası nasıl gelişir? öncelikle suriye'de esad'sız bir yönetim oluşumu ilk hedef olacaktır. beşar esad'ın elenmesi süreci ortadoğu'nun sonrasını da belirleyecektir.
abd'nin çin halk cumhuriyeti içindeki varlığı nasıl belirleyici değilse; iran islami cumhuriyeti içindeki abd varlığı da etkileyici olmayacaktır. iran'daki değişimler iran'ın kendi evrimiyle, kendi seçmeleri olarak gerçeklenecektir.
iran'daki gelişmelerle, suriye'deki gelişmelerin beklenmeyen sonucu: rusya ile çin'in 1989 sonrasında ilk kez yoksayılamaz düzeye çıkmalarıdır. suriye'nin geleceğinin abd/ab'yle degil de, birleşmiş milletler'le belirlenmesi yeni bir olgudur. belirleyiciliği uzun süredir gerilemiş birleşmiş milletler örgütünün kazanacağı yeni gücün getireceklerini öngörmek önyargılı bilgiçlik ya da çok bilmişlik olur.
iki büyük ülke suudi arabistan'la türkiye kendi içlerinde değişme zorlanmazsa, yeni suriye ve iran oluşumlarına nasıl uyarlanabilir? bellenmiş doğrularla yaklaşmaya uzak durmak gerekir. savaş koşullarının değişiminin getireceği yeni koşullarda suudiler'de de, türkiye'de de yönetim değişiklikleri dayatacaktır. 1968'i de, 1989'u da yaşamamış ortadoğu toplumlarında değişim tunus'la, mısır'da tahrir'le yaşananlar değildi. abd'nin iran'ı değiştiremeden benimsemesinin getireceklerini bimiyoruz. bildiğimiz, değişimin olabilirliğidir.
27 eylül 2013, college station, texas.
