lozan'ın doksanıncı yılında yeniden.

türkiye'nin kurtuluşu, atatürk'le karabekir'in güçlü birlikteliğinden yükselmiştir. arada, amasya genelgesi değişmez temel belgedir. amasya'da dünyaya açıklanan bildirgeye imza koyanlar kuruculardır. erzurum kongresi'nde karabekir'in mustafa kemal'i önder sayması, hem erzurum'u, hem de sonrasında sivas'ı güçlü ve kalıcı kılmıştır. 23 nisan 1920'ye, 19 mayıs 1919'u başlangıç alırsak bir yıl geçmiştir. 

türkiye'nin dört bir yanında yerel "müdafaa-i hukuk" örgütlenmeleriyle "redd-i ilhak" kuruluşları vardır. 23 nisan'a varan sürede anadolu ve trakya'da varolan tüm direnişçi kuruluşlar ve kişiler tbmm'ye çağrılmıştır. erzurum ve sivas'ın amasya temelindeki ilkelerine oluru olanlardan dışarıda kalan olmamıştır. tbmm, gününde de, tarihsel anlamda da istanbul'daki meclis-i mebusan'ın hem sürdürülmesi, hem kurtuluş'a uyarlanması, hem de dönüştürülmesidir. 

istanbul'un ve osmanlı devleti'nin yasal temsilcilerinin varlığıyla, ankara'da kurtuluş'u gerçekleyen kadroların birbiriyle çelişkilerinde ankara'nın kazanması tbmm'yi "meşru" kılan odak yapmıştır. londra konferansı ile ankara istanbul'dan bağımsızlaşmıştır. 

kurtuluş kolay bir mücadele olmamıştır. en büyük sorun içte yaşanmıştır. içte derken çoklu bir uğraş sözkonusudur. tbmm içi önemlidir. istanbul'dan bağımsızlaşmanın kararlı ve uzlaşmaz siyasetini tbmm tartışmalarıyla ve çoğunluğuyla kazanmak önemlidir. yok kaynaklarla ordulaşmak önemlidir. özellikle istanbul'la ankara arasindaki yörelerde yerel isyanlarla uğraşmak önemlidir.

kurtuluş savaşı'nın askeri örgütlenmesi de, belirleyici savaş da batı anadolu'da yaşanmıştır. batı cephesi'nin, sonunda zafer'i bulması önemlidir. batı cephesi'nde zafer'in önemli dayanağı kazım karabekir'in doğu cephesi'nde güçlü ve etkin olmasıdır. kurtuluş'un ikinci önemli dayanağı, sırasıyla sovyetler'le, fransızlar'la güçlü, kalıcı antlaşmaların zorlanmadan gerçeklenmesidir. bu iki dayanakla kurtuluş'un karşısındaki cephe küçültülmüş ve tbmm örgütlülüğü güçlenmiştir.

kurtuluş savaşı hem kısa sürede gerçeklenmiş, hem de uzamıştır. 26 agustos 1922'ye üç yılda varılmıştır. öncesinde varılabilirdi. sıraladığım uğraşlar ve ordunun birliğini, eğitimini, silahlanmasını sağlamak onca zamanı bulmuştur. sakarya savaşı öncesi tbmm içi direnç ve dağılma ya da küçülmeyle gerileme önlenmiştir. sakarya'da askeri başarı gerçeklenmeseydi tbmm'nin geleceği tartışmalıydı. sakarya ile istanbul ve istanbul'dan kaçmış ittihatçı önderlik siyasi olarak yenik çıkmıştır. ankara, sakarya'nın kanlı ve uzun savaş günlerinin zayıflıklarının üstesinden gelmede sabırla çalışmıştır. 26 ağustos'a yaklaştıkça tbmm icinde "muhalif"lerin yeniden güçlendiği ve batı'da zaferden kuşkuyu geliştirdikleri gerçekliktir. tbmm'den bile gizli tutulan "büyük taarruz" askeri olarak kısa süreli, önemli bir askeri zaferdir. dumlupınar'dan izmir'e akan ordunun 9 eylül'de izmir'i bulmasının hızı ve gücü tbmm muhaliflerini o gün bugündür küçültücü yargılar geliştirmelerine temel olmuştur. oysa, 26-30 ağustos arasında bitirilen yunan askeri varlığıyla, kısa sürede izmir'de yeniden egemen olunması askeri olarak da, siyasi olarak da önemli bir mücadeledir. 

19 mayis 1919 ile 9 eylül 1922 sürecine değişik adlar yakıştırılmıştı. herbiri eşit düzeyde önemlidir ve kalıcıdır: istiklal savaşı, milli mücadele ve anadolu isyani. ankara'dan istanbul'a isyan, milli nitelikte mücadeleyle istiklali gerçeklemiştir. 

mondros'ta silah bırakan yenilmiş osmanli ordusu, tbmm örgütlenmesiyle mudanya'da silahla kazanılmış gücüyle ateşkesi gerçeklemiştir.

kurtuluş süresince rauf orbay siyasi olarak güçlüdür. savaş batı cephesi komutanlığı'nda kazanılmıştır ve karabekir ile orbay, zafer'le ikincil konumda kalmıştır. mudanya mütarekesi ile ismet inönü atatürk'e denk güce erişmiştir. mudanya ile ismet inönü'nin askeri gücü noktalanmıştır ve ismet inönü tbmm'yi barış görüşmelerinde temsil eden siyasi olmuştur.

lozan görüşmeleri zorlu ve uzun sürmüştür. lozan görüşmelerinin sonlanması arada tbmm içi tartışmalar sonucu duraklamıştır.rauf orbay'ın önderliğindeki direnç önemlidir ve sonunda atatürk'ün seçmesi inönü'den yana gerçeklenmiştir. bu seçme lozan'ı bitiren ve cumhuriyet'i başlatan siyasi gücü oluşturmuştur. kurtuluş savaşı'nın önderlerinden karabekir ile rauf orbay cumhuriyet'te geride kalmıştır.

lozan antlaşması türkiye cumhuriyeti'nin kuruluş belgelerinden en önemlisidir. 1922 mudanya günlerinden 24 temmuz 1923'e yaşanan sürede oluşan karşıtlıklarla güçler türkiye cumhuriyeti'nin kurucu gücüdür. lozan'da kurtuluşçular istediklerinin, özlediklerinin tamamını alamamıştır. lozan'da kazanılan barıştır ve cumhuriyet'tir. barış uğruna verilen ödünler lozan öncesinden günümüze bitmeyen siyasi karşıtlığın özüdür.

lozan'ı izleyen siyasi arındırmalarla yenilenen tbmm, kuruluşa, siyasi anlamda, kurtuluş'tan eksikli ama daha kararlı başlamıştır. doksan yıllık cumhuriyet tarihinde lozan'la arındırılmış, geriletilmiş güçler yeniden, yeniden derlenip tbmm'ye dönmüştür. lozan'la kazanılanlar yitirilmemiştir. lozan'la kazanılamayanları cumhuriyet'i eleştirmede dayanak yapan siyasilikler zamanla güç kazandıkları anlarda da lozan'ın gücü belirleyiciliğini korumuştur. türkiye cumhuriyeti'nin kuruluş belgesi lozan'ın sürdürülmesiyle cumhuriyet'in varoluşu eşdeğerde korunacaktır.

türkiye'de doksan yıl önceki siyasiliklerde yenilmişlerin yeniden kazanımları, doksan yıl süresince, geriletilmiştir. türkiye'de cumhuriyet'in kurtuluşu da kuruluşu da dirençle korunmuştur. lozan'da kazanılan barışı sürdürmek, türkiye cumhuriyeti'nin sürekliliğinin hem güvencesi, hem de kıvancıdır.

24 temmuz 2013, college station, texas.