türkiye derken, brezilya ve sonunda yeniden mısır. oysa, önce tunus, ardından mısır, yemen, bahreyn, ürdün, suriye diye gidecek beklenmişti. kimileri de dışarıdan tasarlanmış dış destekli sanmıştı, buyurmuştu. tarihin doğrusal ilerlemediğini, gelgitlerle nice iniş çıkışlar yaşandığını son bir aylık sürede yeniden yaşadık. tarihin hızlandığı anlar vardır. tarih heryerde, bir anda hızlanır olmuyor. eskiden etkilenmeler onlarca, yüzyıllarca alıyordu. 1789 fransız ihtilali'nin yayılmasının küreselde yüzyıl sonra ulaştığı yerler çoktu. 1968 de dağınık yayılmıştı. fransa, almanya bir anda ve sonrasında abd nere, türkiye neredeydi? meksika nerede, çekoslovakya neredeydi ya da yugoslavya?
1989 da böyle dalgalanmıştı. öyle anlaşılıyor ki: son dalga, en büyük darbe, suudi arabistan'da yaşanacak. suriye derken mısır'ın değişmesi beklenmeyen değildir. mısır'ın değişmesinden nice değişimler yaşanacağı da açıktır. abd ve avrupa büyükleri mısır'ı darbe midir diye tartışmaya başladılar. onlar tartışırken, sokaklarda mısır iki ayrı topluluk olarak birbirine saldırıyor. araya kan girince, yaşanacak kan davası, gelen on yılların belirleyicisidir. abd de, avrupa da mısır'ın hem bir yanıyla ötekisine, hem de öteki yanıyla bir yanına destek olacaktır gelen yıllarda. mısır, karanlıktan, mısır'ın içinden, nasıl bulur geleceğini? mısır'ın durulması da, sürekliliği de uzun süreli karmaşanın içindedir.
mısır'da sokakların dağıtılması uzadıkça, darbenin yön değiştirmesi de kaçınılmazdır. sokaklar dağıtılırsa, yeniden sokaklarda toplaşmak zorlaşacaktır. ya demokrasi? bir sonraki değilse de, çok sonraki baharlaradır. abd'de, avrupa'da demokrasi ilk denemede, bir denemede mi olmuştu? dışarıdan demokrasi olmayacağını, yaşanacak evrimlerin sonunda varılacak uzlaşımlar demokrasidir. mısır'da demokrasi tarihinin gecikmesi israil ile savaş durumundan ve bir de soğuk savaş'ta mısır'ın yer değiştirmelerinden gecikmelidir. 1989 sonrası'nda soğuk savaş'ta sscb yanlısı ya da soğuk savaş'ta aracı olmuşların arındırılması sürecinde mısır'ın da değişimden uzak kalmayacağı açıktı. mısır'da abd'yi belirleyici ya da yönlendirici görmek de, varsaymak da mısır'da her değişimde yerini belirlemede yolunu ve yönünü şaşırmaya neden olacaktır. mısır'da yaşananları bellenmiş doğrularla, bilinen yargılarla değerlendirmek yanıltıcı olacaktır. mısır gerçekliği kendi yolunu açacaktır.
mısır'da abd'nin, fransa'nın anayasallıkları da, özgürlükleri de, ingiltere'nin, abd'nin liberallikleri demokrasileri de temellenmek için yüzyılı değilse de onlarca yılı bulacaktır. mısır'da değişik olan abd'de, ingiltere'de, fransa'da olmayan "dış etmenler"le dıştan etkilenmelerdir. mısır hem dıştan kopuk olamazken, içindeki evrimini nice yıkımlar, nice kıyımlarla gerçekleyecektir, geliştirecektir.
mısır'da müslüman biraderler de değişecektir. bir yandan yenilgilerle keskinleşirken; bir yandan da mısır'ın da, küreselin de gerçekleriyle uyumlulaşacaktır. mısır'da yaşananı darbe mi devrim mi diye olmayacak ikilemlerle açıklamak da; demokrasi islam'a uyar mı, yaşar mı karşıtlıklarıyla değerlendirmek de derinliği olmayan boşunalıklardır. mısır'ın on yıl içinde yüz milyonluk toplumsallığı mısır'da uzlaşımını bulacaktır. mısır'da ne islam yokolacak; mısır'da ne de islam toplumu egemenleşecektir. mısır'ın kargaşası, geç kalmış bir tarihselliğin açıkta karşıtlaşmasıdır.
brezilya'da yatışma geçicidir. brezilya'da demokrasi algısı da, brezilya'nın demokrasi gerçekliği de kalkışmayı kendi içinde küçültüp yalıtmayı şimdilik gerçeklemiştir.
demokrasi geleneği tarihselliği brezilya'dan eski ve yerleşik olan türkiye'de kalkışma uzun süreli olmuştur. bunun bir açıklaması erdoğan'ın akp'yi daraltırken siyasi önder olarak vardığı noktadan çok, başladığı noktaya dönmesinden olmuştur. erdoğan'ın istanbul'da yaşanan gezi parkı odaklı oluşuma saldırganlığıyla bilinen siyasallığı görmek istemeyenlerce, yanıltıcı birlikteliklerde olanlarca da açıkta yaşanmıştır.
demokrasilerde değişimler ağırdan ve kesin yaşanır. yarın, genel seçimlerde, akp'nin yükselmesi beklentisi gerilediğinde: 31 mayıs'taki, 15 haziran'daki yanlışları gününde anlamamış olmanın değerlendirmelerine geri dönülecektir ama, geç kalınmış olacaktır. akp, görünürde değişmemiş ve içinde tartışma yaşamamış olsa da, bu durum geçicidir ve yanıltıcıdır. akp değişmiştir. akp'nin seçimle türkiye siyasetinde gerilemesi, türkiye'de demokrasi tarihindeki 1950 olgusundan da da ileri bir kazanım olarak yaşanacaktır. türkiye o güne hızla gitmektedir. 31 mayıs'la açığa çıkan tepki erdoğan'ı da, akp'yi de bitirici yönde gelişecektir. türkiye'de tarih yeniden hızlanmaktadır.
5 temmuz 2013, college station, texas.
