hugo chavez'in yaşamı sonlandı. siyasette kitleleşenleri, sevgileri yaygın kitle desteğine ulaşanları değerlendirmek zordur. kitlesel sevginin coşkunluğu sevilen siyasetçinin yaşamının sonlandığı anlarda sokaklara taşar. kimi toplumlarda sokaklarda kalabalıkların sessiz üzüntüsü olarak yaşanan bu durum, kimi toplumlarda, duygu seline dönüşür. venezüella'da hugo chavez'in ardından yükselen duygu seli sokaklara taştı.
chavez'in ardından, chavez'in tarihteki yeriyle, venezüella toplumuna katkıları değerlendirme konusudur. zamanla bugünkü yargıların kalıcılığıyla uçuculuğunun yeni yargılamalara neden olması da olağandır. chavez için de kalıcılıkla geçicilik geleceğin konusudur, bugün söylenenler anlıktır, önyargılardır. yarını sezinleyen öngörülerin çokça sürmediğini biliyoruz. chavez için de buünden yarına ilişkin öngörülerden çok bugüne varan dünü değerlendirmek gerçekçi olanıdır.
chavez'in venezüella'daki iktidarı kazanmasıyla iktıdarını kullanma başarısını olumlu sayanların venezüella'dan öteye küreselde de çok olduğunu biliyoruz. hugo chavez'e venezüella'dan öteye sevgiyle yaklaşanların karmaşıklığı günümüzün olgusudur. bir yanda iran'ın seçimle iktidar kazanmış ahmedinejad'ı da var; öte yanda da, nikaragua'nın silahlı mücadeleyle iktidar olup, abd emperyalizminin baskısıyla iktidarını yitirmiş ve sonradan yeniden iktidarını kazanmış sandinsta'ların daniel ortega'sı var. abd'den 1980'lerle daha bağımsızlaşan 2000'li yıllarla daha da özgürleşen brezilya yöneticileri de var; chavez'le ortaklaşa abd'nin küreseldekki egemenliğine başkaldıran peru, bolivya, uruguay ve paraguay yoneticileri de var chavez'in ardında.
abd hiç olmadı chavez'le; çin ile rusya'nın chavez'le yakınlığı da çıkar birliği, güç dengeleri siyaseti gereğinden öteye değildi.
abd, chavez iktidarıyla, venezüella'da ençok yitirendi. kazananlar ise venezüella'nın içindeki kalabalık düşkünlerle, mülksüzler olmuştu. bolivya, peru ise ençok kazananlar olmuştu chavez'in maddi manevi destekleriyle. küba'nın ve fidel castro'nun chavez'le ilişkisi önemli ve özeldi. castro ile chavez ilişkisi dostluk ve yardımlaşma temelinde özel bir ilişkiydi; küba da, venezüella da kazanan oldu castro ile chavez yakınlığından.
chavez de, castro gibi iktidar yolunda da sosyalizm diye siyasal düşselliğe yakın olsa da kendisini sosyalizmle özdeşleştirmesi iktidarını perçinledikçe keskinleşmiştir; açığa çıkmıştır, açık olmuştur.
chavez iktidarını kavramsal ve kurumsal olarak nasıl değerlendirmeliyiz? chavez bağımsızlıkçıydı: soğuk savaşı örneklerinden ayrı olarak dışarıdan askeri yardım, iktisadi destek aramamış ve gerekmemişti. chavez'in abd karşıtlığından da askeri karşıtlık getirecek gerilim yaşanmamıştır. chavez venezüella milliyetçisi olarak başlamış ve hep öyle sürmüştür. venezüella'nın bayrağını hep yukarılarda tutmuş ve bayrağını yükseklerde sallamayı sürdürmüştür; ne yeni bayraklar aranmış, ne de bayrağa eklemeler, eksiltmeler gerçeklemiştir.
chavez, venezüella'da, sosyalizm derken de uluslararasılıktan uzakta, kaynakların, bir önceki siyasi evrelere göre, bölüşümde en geride kalanlara daha çok pay vermek olarak yaşamıştır. venezüella'da, sermayede özelleşmeyle başlayıp, sermayenin ulusallaşmasıyla kamulaşmasına öncelik egemen olmuştur. venezüella'da yeni bir üretim düzeninden, sürdürülebilir bir iktisadi ilişkiler düzeninden çok düşük gelirlilerin ulusal kaynaklardan chavez öncesine göre paylaşımdaki paylarının artmasını görmeliyiz. venezüella'da yeni katmanlar, yeni sermayedarlar oluşmaması süreklilik midir; yoksa, zorunluluk mudur chavez sonrasının toplumsallığında daha anlaşılır olacaktır.
chavez'in iktidarında zoryönetime başvurması aykırı ve karşıt siyasi kişiliklerden öteye olmayışı da venezüella'nin özgüllüğüdür. venezüella'da kitlesellik din, kültür ve sınıflaşma açısından türdeşlik gösterir. yüksek gelir kümesinin niceliği, sermayedarların doğası gereği önemsizdi. venezüella toplumunun kentlerde yığılmış nufu yoğunluğna karşın sanayi toplumu kentleşmesi özelliğinde olmadığı da açık gerçekliktir. sanayi ve kültür anlamda kentleşmiş kitleler chave iktidarıyla gerilediklerinden chavez'le uzlaşmaz karşıtlıkta chavez iktidarına direnmiştir. anayasal geleneği gelişmiş ve süreklilik gösteren venezüella'da chavez, iktidarını sürekli kılmak yolunda anayasa'yı sürekli değişime zorlamıştır. venezüella'nın yerleşik ve geçerli anayasası'na göre değil; chavez'in iktidar istemlerine ve gereklerine uyarlanmış anayasa düzeniyle iktidarını kurmuş, sürdürmüştür.
chavez sonrası için tek ve temel soru açıktır: chavez anayasallığı ile mi sürdürülür venezüella; chavez'in, sosyalizmle ilişkilendirdiği siyasiliği örgütlülüğünü koruyabilir mi?
abd'de bütçe uzlaşmazlığıyla, bütçe açıklarını azaltma yönündeki karşıtlıkta arayışlar yok denecek düzeydedir. demokratlar için beklenti: pazarın, özellikle, abd'de ve sonrasında da küreselde düzelmesiyle gelir tabanın artmasını getireceği iyimserliğidir. cumhuriyetçiler için beklenti ise, ödemelerdeki zorlukların pazarda olumsuz etkilerinin pazarı geliştirmeyeceği, daha da tıkayacağı beklentisidir. abd'de, pazarın bir göstergesi tüketim düzeyi ise; öteki göstergesi de, borsa indeksleridir. bu önemli göstergelerde abd iktisadi düzeninde, neredeyse, durgunluk ve bunalım öncesi düzeyine yaklaşılmıştır. ağırdan iyileşen ve pazarın geleceğiyle, bunalımsız sürdürülebilirliğini sağlayacak işsizlik oranında da kıpırdanmalar yaşanmaktadır. pazar göstergelerindeki değişim uzlaşımı kolaylaştırıcıdır diyemeyiz. neden? demokratlar için cumhuriyetçiler'i korkutmada yeni bir gerekçe pazarın ve işsizliğin iyileşmesi gerileyebilir baskısı kaçınılmazlaşırken; cumhuriyetçiler için de kamu giderlerinde kısıtlamalar olmadığı sürece yeni bunalımların hızla buhrana dönüşeceği korkutmacası sürecektir.
türkiye'de, akp ile isyancılar arasında süregiden isyancıların silahlarından arındırılmasında ödünleşmenin nerelerde ve neden olacağı konusundaki gerilimli beklenti egemendir. akp'nin türkiye'de isyancılar karşısında türkiye'de temsil gücünün yeterli olduğunu söyleyenlerin beklentileri gerçekçi midir, türkiye'nin gerçekliği midir? akp, bu soruların baskısından gerileyecek midir; çözülür mü; yoksa, akp ile isyancılar arasındaki ilişkiler, akp'yi siyasi yönden güçlendirici kalıcılığa mı varır? türkiye'deki gerilimli bekleyişle, umutlu iyimserlik çelişkisi nerede karşıtlaşır? türkiye, soruların yanıtlanmadığı sürecinde yolalmaktadır.
8 mart 2013, college station, texas.
