cengiz çandar'ın 1948'de başlayan yaşamı, israil'in kurulduğu yıla denk gelir. 1967 yılında sbf'de öğrencilik günlerine değin, israil, türkiye'nin de, cengiz çandar'ın da yaşamında yoktur demek doğrusudur. cengiz çandar, 1968'i ankara'da, siyasal bilgiler fakültesi öğrencisi olarak yaşar. 1969'da sbf öğrenci derneği başkanı'dır. doğu perinçek'le aydınlık'ta başladığı yazı/düşünce yaşamı aydınlık'taki patlayan ikilikte mahir çayan'ın "kırmızı"ya dönüşen ayrılığa uzak durduğu, perinçek'le "beyaz"ında, yerinde kaldığı biliniyor. sonrasında perinçek'le birlikte 1971'e varışta yalıtılmışlık belirgindir. 1971 haziran'ıyla türkiye'de 1968'le kabaran, 1969'la türkiye'yi belirleyen sosyalist odaklı öğrenci eylemciliği sonlanmıştı diyebiliriz. ölümlerle, hapislerle, işkencelerle, yeraltı ve kaçışlarla dağılan öğrenci eylemcilerden cengiz suriye sınırından suriye'ye geçer. şam yoluyla filistin direnişi ve filistin dayanışmasına katılmak ilk amacıdır. perinçek'in işçi köylü partisi'nin sorumlusu ve filistin halkıyla, filistin devrimcileriyle dayanışma ülküsüdür. filistin devrimcileri arasında silahlı eğitimden sonra türkiye'ye dönmek ve türkiye'de silahlı devrimi parti'sinin önderliğinde sürdürmek amacındadır. şam'dan lübnan'a ve filistin direnişçileri arasında arkadaşları silahlı mücadelede eksilir gider. cengiz çandar için türkiye değil ama partisi ve türkiye'de devrim artık gençlik anısıdır.
1970 "kara eylül"ü sonrası filistin savaşçıları lübnan'da, suriye'de toplanmaktadır. filistin ve arap savaşçılarınının güvenini kazanır ve sonraları filistin direniş örgütü'nde nice etkin yetkin konumda olacaklarla yaşama boyu arkadaşlıklar geliştirir. gününde sıradan olan ama zaman içinde neredeyse yönünü değiştirecek kürt savaşçılarla da arkadaşlık geliştirir. lübnan'da 1970'lerde tanıdığı celal talabani'yle türkiye cumhurbaşkanı turgut özal'la bağlantıyı kurmasını o günlerin lübnan'ında kurduğu ilişkilerdeki gösterdiği gçven ve dostlukla anar, anlatır mezopotamya ekspresi cengiz çandar gezindikçe. 1975'de patlayan lübnan içsavaşı kargaşasını da türkiye'den gelgitleriyle beyrut'ta yerinde izler. kendini savaş yazarı, savaş izleri olarak görür. okullu, eğitimli, bilgili, akıllı, çalışkan bir eylemci yazardır. silahlıların arasında sözüyle, anlatımıyla, öngörüleriyle 1968'de başladıklarıyla değil ama 1968 geleneğinin özlemleriyle yaşar. dostları olduğunca, düşmanları da olur.
türkiye'de 1970'lerdeki eylemlerin, siyasiliğin içinde ne sorumluluğu vardır, ne de katılımı. cengiz çandar için türkiye'den çok lübnan'ın karmaşık insan birikintileriyle, tarih kalıntıları ve filistin direnisçilerinin yaşama, savaşma gündeliği belirleyicidir.
1979'da tarih doğrusallığından kopar ve tarihin en kanlı baskıcı yönetimlerinden iran'ın şahı rıza pehlevi tahtından olurken, kitlelerin önderi humeyni iran devrimi'nin başına geçer. cengiz çandar, arap, kürt arkadaşlarının yanında şii sünni önderleriyle de dostlukları, yakınlıkları vardır. iran devrimi'nin coşkunluğuyla kendini tahran'da bulur. türkiye'de yanlış ve eksik izlenen iran devrimi'nin türkiye'de anlatımı ve anlaşılması uğraşında türkiye'nin sosyalistlerinden çok müslümanlarıyla düşünce yakınlığı kurar.
1980'de türkiye'nin durmasıyla yine lübnan'dadır; arkadaşlıkları da, arkadaşları da filistin'in doruğuna yaser arafat'ın yakınına vardırır cengiz çandar'ı. israil'den ariel şaron'un komutasında yaşanan işgal, saldırı ve kıyımı yerinde yaşar. yaser arafat'ın, filistin savaşçılarının abd yönetimi güvencesinde beyrut'tan ayrılıp tunus'a varan yolculuğunun acıları sonrasında türkiye'ye döner. türkiye de yine değişmektedir. partili demokrasi yeniden türkiye'nin günceli ve gündeliğidir. cumhuriyet gazetesi'nde ilhan selçuk'la, hasan cemal'le eski yeni arkadaşları, yeni umutlarla, yeni yaşamı başlar. asil nadir'in güneş gazetesi'nde mehmet ali birand'la birliktelik geliştirir. 1968 köklerini unutmadığını söylese de, 1968 kökenlilerle 1971 sonrası siyasi ve düşünce birlikteliği olmaz. cengiz çandar, aklında 1968 özlemindedir ama, gündelik tutkusu türkiye'de bilinmeyenlerin ardına düşmektir. türkiye'de sosyalizm, küreselde sosyalizmden çok, cengiz çandar için, lübnan'da hangi azınlık öne çıkıyor, yaser arafat nerede neyi hedefliyor ya da celal talabani ile mesut barzani nerede çelişiyor; yalıtılmış iran, abd'nin de, sovyetler'in de, belki de israil'in de desteğinde zalim saddam'a nasıl direniyora yanıt aramak ve türkiye'ye yolgöstermek öncelikli oluyor.
iran-ırak savaşı sonunda saddam'ın halepçe'de yaşattığı insanlık dışılıkla humeyni'nin yalnızlığı ve suriye'de hafız esad'ın ayaklanmaları bastırmadaki zulmüne türkiye'den ve küreselde yeterince ses yükseltmemesine üzülüyor. cumhuriyet gazetesi'nde artık hasan cemal yetkindir. iran'da savaş sonrası nedir, ırak'ta ne oluyoru yerinde gözlesin diye cengiz çandar'ı görevlendiriyor. sonrasında da, enaz ilgilendiği sosyalizmin ilk devlet ve toplumsal odağı sovyetler birliği ile çevresinde buluyor kendini cengiz çandar. soğuk savaş'ın beklenmedik sonlanması sonrasında abd'nin öne çıkışı ardından saddam'ın kuveyt'e yürümesine cengiz çandar olmazlanıyor. abd'nin basra körfezi'nden saddam'ın etkisini geriletmek uğruna asker yığması günlerinde abd'yle askeri birliktelikle türkiye'nin gücünü ırak'ta yaymak ve saddam'ın yıkılmasını gerçeklemek yanlısı turgut özal'la yakınlıkları oluşuyor.
cengiz çandar'la turgut özal, türkiye cumhuriyeti'nin, ingiliz'lerle çizilmiş sınırlarının türkiye için sorunlu olduğu öznellikleriyle tarihe yeniden sınırları değiştirebilecekleri varsayımıyla yeni bağlantı arayışlarına girişiyorlar. mezopotamya coğrafyası ve tarihi konusunda 1971'le bilgisi, ilişkisi gelişmiş cengiz çandar'da akıl ve gönül birliği geliştiriyor turgut özal; ya da öteki türlüsü. cengiz çandar turgut özal'da güç buluyor; turgut özal'la güçleniyor. kısa sürede, gizlide açıkta turgut özal'la cengiz çandar saddam'ı yıkacağım amacıyla başladıkları birlikteliklerinden celal talabani ve mesut barzani'yle birlikteliğe varıyorlar. arada basra'da şii araplar, bağdat'ın kuzey'inde kürtler kıyıma uğruyor. saddam'dan uzaklaşan kürtler, turgut özal'ın türkiye'sinin korumasına yaklaşıyor. artık mezopotamya topraklarında, yaşamında ve gerçekliğinde abd vardır. türkiye'de silahlı "sosyalist devrim"den; filistin'de israil'e, abd'ye karşıtlıktan, kürtler'le abd ve türkiye korumasına varan yaşamdan özel bir doyum ve güç buluyor cengiz çandar. filistin düşü oslo ve madrit'le gerçeklenir gibi olurken kürdistan düşü de gerçeklenesi düşünü geliştiriyor cengiz çandar.
turgut özal'ın beklenmedik ölümü ve cengiz çandar'ın özal karşıtı varsaydığı demirel'in cengiz çandar'ın düşlerinde yeri olmuyor. türkiye'de hiç olmayacak prens sabahattin izleri "adem-i merkeziyetçi" siyasi hareket'te önlerde görüyoruz cengiz çandar'ı. cem boyner'le, kemal derviş'le turgut özal sonrası dağınıklığını toparlamak tutkusunda "kürtler"e özerklik ve türkiye cumhuriyeti'nde değişimin etkinliğinden umutlanıyor. türkiye'ye "yeni demokrasi" tasarımının seçkinlerle yönelenebileceğini düşlüyor. sonraları, o programı, türkiye'nin kitleleriyle doğrudan ilişkili akp gerçeklemeye girişecektir. doğal ki, cengiz çandar istese de, yönetim kadrolarında yer almasa da, akp'nin en güçlü destekleyicisi olacaktır. cengiz çandar, brüksel bakışlı ve yönlü olsa da; müslüman simgeli brükselci akp'nin filistin ve kürdistan düşlerinde, ydh'den daha geçerli olduğuna gönül veriyor.
ydh, türkiye'de ses getirmediğinden öteye türkiye'de gelişen kopma ve ayrılıkçılık korkusu cengiz çandar'ı yakın arkadaşlarıyla 1997'de türkiye cumhuriyeti'nin düşmanı konumuna getiriyor. türkiye'den ayrılmak, yaşamak ve düşlerini sürdürmek için zorunlu olunca abd'ye gidiyor cengiz çandar. yaser arafat'tan, celal talabani'den, turgut özal'dan geçen dostluklar zincirine bu kez de peter galbraith'le paul wolfowitz ve fuad ajami ekleniyor. abd'de, indiana'dan, uzun yıllar temsilciler meclisi üyeliğiyle dış ilişkiler komisyonu başkanlığı yapan demokrat lee hamilton'un direktörü olduğu wilson mekezi'nde araştırmacılık yapıyor. araştırma konusu ve önerisini de kemal karpat'la birlikte hazırlıyorlar: müslüman ülkelerde demokrasinin olabilirliği. akp'nin ve ikinci körfez savaşı'nın siyasi tasarımcısı paul wolfowitz'le fuad ajami'yle ırak'ın saddam'dan sonrasının "teori ve pratiği"ni ahmet çelebi'yi, behram salih'i de katarak araştırıyorlar.
cengiz çandar'ın araştırma arkadaşlarıyla geliştirdikleri program 2003'den bu yana yürürlüktedir. cengiz çandar'ın arkadaşı ahmet çelebi'yi ırak benimsemedi ama, erdoğan'la gül'ü türkiye akp'yle tek başına iktidara yükseltirken; önceleri danışman, sonraları dışişleri'nde bakan advutoğlu etkin oldu; celal talabani ırak'ta cumhurbaşkanı, dışişleri'nde hoşyar zebari, ırak kürdistan'ı başkanı mesut barzani ile başbakan behram salih birliktelikleri abd çalışmalarının yansımalarıdır.
cengiz çandar'ın mezopotamya ekspresi, zaman zaman hızlanarak, dağlardan, ovalardan, çöllerden, nehir kıyılarından tarihin geç kalmış ulusallıkları filistin'le kürdistan'ın tarihte yer almalarının ve osmanlı'dan arta kalanların sınırsız barış içinde yaşamaları durağını bulur mu? cengiz çandar ve dostları için en büyük mutluluk olur o gün ve doğal ki, osmanlı sonrası'nın kanlı savaşlarını, isyanlarını durdurmakta dirençli ulusallıklarının sorumluları, inannçlıları için de kara gün olur o günler.
türkiye'de sosyalizm diye başlayan düşten, tarihte yer ve güç bulamamış filistin ve kürdistan ulusallıkları uğruna yaşanmış düşlerle; abd liberalleriyle, ulus tanımaz abd muhafazakarları dostluklarından, türkiye'de adem-i merkeziyetçi yapılanmadan ilerilik beklentisi zengin bir yaşam olduğunca, boşunalık olarak da anılabilir tarihsel yolculukta.
1. cengiz çandar, mezopotamya ekspresi, bir tarih yolculuğu, iletişim yayınları, birinci basım, istanbul, 2012, 640 sayfa.
