o günü yaşayanlar azınlıktadır bugün. türkiye durmuştu. dp karşıtlarından sessiz kalanlar da vardı; azdılar. dp'lilerden üzülmeyen, acı duymayan yoktu. tarihsel gerçekliktir: ismet inönü karşıydı ama, hem yetkisizdi, hem de yetersiz kaldı o gün. ismet inönü chp'yi öne çıkarsaydı ne olurdu? bilinmez. çıkarmadığı da bilinen, yaşanan gerçekliktir. ismet inönü o gün öne çıksa, tarih nasıl gelişirdi bilinmez. bildiğimiz tarihin 17 eylül 1961'e göre geliştiğidir. acılı, buruk, menderes'siz.
menderes melek değildi; kimsenin kuşkusu olmasın. şurası açıktır ki: türkiye'nin önemli, etkin ve tümünden de önemlisi halkının sevileniydi. 17 eylül'de menderes'e yapılan, öncelikle, menderes'e karşıydı; ailesi için dinmez acılardı ama en önemlisi de halkın hiçe sayılmasıydı. daha da acısı, halk için yapıldığı varsayımıyla uygulanmasıydı.
acılardan yıkılmaz toplumlar. acılar ayırıcıdır; ayrımcıdır. türkiye o gün yarılmıştı. bir dahasına birleşmesi, belki de, yüzyılları bulacak ayrımın çatlağının çoğalmasıydı. türkiye o gün bu gündür ayrıktır, parçalanmıştır. türkiye'yi o gün parçalayanlar bugünleri görmedi. o gün parçalanmayanlar, birliğini koruyanlar bugün daha da çokturlar.
menderes'siz küçülmeyen türkiye'deyiz bugün. menderes'siz türkiye'yi amaçlayanların kazandıklarını söyleyemeyiz. 17 eylül'de yenilenler de bugün yoktur artık. türkiye, o sarsıcı, o derin acıyı elli yıldır yaşayarak menderes'in düşlediğinden de ötelere varmıştır.
17 eylül yaşanmasa ne olurdu? bilinmez. menderes 17 eylül'de yaşamını yitirmese ne olurdu? bilinmez. türkiye'nin uzlaşmaz karşıtlıkları da, parçalanmışlıkları da, bugün olduğundan daha derin mi olurdu? bilinmez. 17 eylül'den kaçamayanlar, 17 eylül'ü yaşatanlar türkiye'den hızla elendiler. 17 eylül'den bu yana 17 eylül'le bitenler, bir daha gitmemecesine çoğaldılar. 17 eylül'ün acısından ortaya çıkanı anlamak daha çok zamanı gerektirecektir. şurası gerçektir ki, 17 eylül'de utanç duymayanlar bugün dünden sessizdirler; yarına hiç seslerı duyulmayacaktır.
türkiye, 17 eylül acısını içine saklamıştır. türkiye'de, 17 eylül'ün en büyük acısı menderes'siz türkiye sonucuysa; enaz o düzeyde acı olanı da, benzeri acılardan uzak yaşayamayışıdır. siyasi karşıtlıkta ölümle, öldürmeyle, hapisle, zorla siyasetini benimsetme acısının geleneklselliği durmak bilmemiş; dinmemiştir. gelecek elli yılda türkiye'nin en önemli hedefi 17 eylül'iün acısını sessizce değiştirme gücünde son elli yıldan daha güçlü olmasıdır.
