küreselde iki büyük savaş ve yıkımlardan sonra ortaya çıkan kurumdur birleşmiş milletler. "ikinci dünya savaşı" diye anılan tarihsel çatışmadan önce de ulusların birlikteliğinden benzeri bir kuruluş ve işleyiş tasarlandı ama, etkisi hiç olmadığından öteye uzun süreli de olmadı.
"birinci dünya savaşı"nı sonlandıran "1919 versay anlaşması" barışı kurmak için yanlış adım oldu. savaşı kazanan ülkeler birlikteliği yeniden savaşı önlemekten, barışı sürekli kılmaktan önce ve çok yenilmiş ülkeleri zayıflatmak ve geriletmek amaçlı ortaklaştılar. imparatorluklar sonlanmıştı 1919'da ama, o ülkelerin kalıntılarını birleştirecek ulusallıkları aşamadı versay anlaşmasının dayatanları. ingiltere, fransa ve avrupa'ya ilk kez gücünü 1914 sonrasında yansıtan abd: almanya'nın ve türkiye'nin güçlü ulusallıklarını yoksaydıklarını geç ve zorla anladılar.
önce türkiye'ye, versay sonrası, osmanlı'yı yokeden sevr anlaşmasını dayattılar. sonuç beklenen olmadı: osmanlı'dan türkiye cumhuriyeti dönüşümü ortaya çıktı. daha da önemlisi: türkiye cumhuriyet'i kurtuluş savaşıyla başardı. türkiye ingiltere, fransa, italya önde ve abd geride yerel işbirlikçilerini ankara'da mustafa kemal önderliğinde ve komutasında "büyük millet meclisi" toplanarak izmir'e doğru anadolu'dan çıkardılar. paris 1919 ve sevr yürürlülükten kaldırıldı. abd kabullenmese de lozan'da sevr geçersiz kılındı.
almanya ise, paris 1919'u yoksaydığını, tarihin yaşamadığı, bir örgütlenmeye dönüştürdü: hitler'in önderliğinde nazi yönetimi iktidar oldu. paris 1919'daki uzlaşımlar ve sonrasındaki ulusları bir örgütte birleştirmek, abd'nin hazırlıksızlığı ve küreselden yalıtılmışlığıyla işlerliğe erişmedi. almanya'nın yenilgisini öfke ve nefretle güçlü bir almanya ulusallığı üstünlüğüne vardıran hitler siyaseti saldırganlığa yöneldi.
almanya'nın avrupa'yı yakıp yıktıktan sonra rusya'ya yürümesi almanya'nın özlediğini getirmedi. ingiltere ve fransa yeniden abd'nin desteğine gerek duydular. japonya'nın çin'i işgal etmesi de almanya'nın saldırılarına denk geldi. rusya'daki "sosyalist devrim" ve rusya ulsusallığından öteye "enternasyonelcilik" de geçerli sayılmadı. abd ve ingiltere geleneksel uluslar çatışması olarak varsaydıkları savaşta almanya, italya ve japonya'yı durdurmak için rusya ve çin'i yanlarında gördüler. rusya'daki iktidarı "sovyetler birliği" olarak değil rusya olarak saydılar.
savaş süresince kanada, fas, iran ve mısır toplantıları gerçeklendi. bu toplantıların gelişimi almanya'yı, italya'yı ve japonya'yı durdurmaktan öteye savaş sonrası için uzlaşımı da geliştirdi. sonunda, yalta ve potsdam toplantıları sonrası 1919'dan kazanılan deneyimlerle uyumlu yenilgiyi dayatmaktan önce yenilenleri dışlamadan ulusların birleşmişliğini birincil saydı. 26 haziran 1945'te imzalanan "birleşmiş milletler" belge 24 ekim 1945'te yürürlüğe girdi.
2025 yılında sekseninci yılını yaşayacak ve geride bırakacak birleşmiş milletler iki büyük savaş sonrasının etkisi yetersiz önemli kuruluşudur. seksen yıla yakın süren bu kuruluşu abd içinden dışından eleştirenler, güçsüz kılanlar hep oldu. birleşmiş milletler'in oluşumu ikinci dünya savaşı'nın özgüllüğüdür. uzun süreli birleşmiş milletler katılımlarla hep çoğalan yönde gelişmiştir. birleşmiş milletler dışında olan uluslar değil de devlet varlıkları tartışmalı olanlar da vardır.
birleşmiş milletler'in yeniden yapılandırılmasıyla yeniden örgütlenmesi birleşmiş milletler içinde ve dışında önem kazanmıştır diyemeyiz. değişim istekleri kişisel tepkiler olarak, zaman zaman, günceldeki yetersizlikleri veri alarak olmuştur. yaşadığımız yüzyılda birleşmiş milletler'in geleceği ve gelişimi günümüzde tartışmalı sayılmaz. birleşmiş milletler'in yetersizlikleri bilinmektedir ama, yeniden oluşum ve olanın dağıtılması, değiştirilmesi birleşmiş milletler olgusunu yıkacak ve yenileyecek gücü bulacaktır öngörüsü yanılsamadır.
birleşmiş milletler'in yetersizliklerini yeterli kılacak birleşmiş milletler dışı oluşumlar da birleşmiş milletler'in almaşığı değildir.
27 eylül 2024, college station, texas.
