türkiye cumhuriyeti tarihinde uzun süreli yönetimlerin sonları hep gelmiştir. chp'nin siyasi ve yönetim gücü iki kez ardı ardına uzun sürmüş ve sonlanmıştır. 1920'den 1923'e kuruluş dönemi özeldir ve 29 ekim'le başlayan süre de 1924'le arınmalarla yönlenmiştir. chp'nin siyasi iktidarının kökleri 1920'dir ama, tek başına iktidar oluşunun başlangıcı 1924 sayılmalıdır. 1923-1924 arası tek başına iktidarı gerçekleme geçiş süresidir.
1924-1938 arası kuruluş evresi ve süresi özeldir. türkiye cumhuriyeti'nin evrimiyle yaşanan değişimlerin geliştirdiği kavramlarla 1924-1938 süresini "altın çağ" sayanlarla "yanlış cumhuriyet" varsayımıyla yokedilesi sayanlar birarada yaşamışlardır. "altın çağ" algısında chp'li olanlar giderek tarihten silinmişlerdir. cumhuriyet başından yanlıştı karşıtlığında olanların ortaya çıkışları 1980'lerledir. özellikle 1960'larla "altın çağ"ı sorgulama, eleştiri ve bir üste taşıma epeyi güç kazansa da geriye dönüş gücüne varılmamıştır.
1938-1950 arsı chp'si önceki chp'den ayrıdır. bunu algılayanlar 1950'lerle ortaya çıkmışlardır ve 1960'larda etkinlikleri açıktır. en uçta "yön" ve "devrim" odakları cumhuriyet'in 1938'ine varan süreyi yeniden yaşamanın arayışlarıdır ama, istenen 1930'ların "kadro" ve "devlet" gücü 1960'ların toplumsallığında yetersiz kalmıştır. 1938-1950 süresi chp'si, 1924-1938 chp'sinden daha çok eleştiri odağı olmuştur 1971'e varıncaya.
12 mart 1971'le 1923-1950 değil 1950 sonrası da yadsınır olmuştur. bu yadsımanın kökleri de 1960-1971 süresinin getirdiklerinin yetmezliğinden ve başarısızlığındandır.
1950-1960 arası cumhuriyet tarihin en kısa süreli uzun evresidir. 14 mayıs 1950'den başlayıp 27 mayıs 1960'la sonlanan devrede çoğulcu ve çok partili demokrasi başladığından kötüye evrilmiştir. 27 mayıs 1960 sonrası yassıada yargılamalarıyla koşut gelişen 1961 anayasası, 1950'nin zaman içinde tıkanmasının önünü açmak ve bir daha yaşanmamasının önlemlerini 1961 anayasası ile başarılır varsaymıştır. 1961 anayasası 1971'deki değişim ve düzenlemelerle 1980'e değin sürmüştür. 1961-1980 süresi de 1961'in öngördüklerinin yozlaşmasının sonucunda daha ileriye sürdürülememiştir.
1980 de en uzun süreli yaşayan siyasiliklerden olmuştur. 1982 anayasası nice değişimlerle her aşamada uyarlanmış, düzeltmeler yapılmış ama, 2017'de durdurulmuştur.
1924 anayasası 1961 anayasası ile değişmiş/değiştirilmiştir. 1961 anayasası 1982 anayasası ile yer değiştirmiştir. sonunda 1982 anayasası da 2017'yle yeni bir sapmaya yönlenmiştir.
14 mayıs 2023 seçimleri ve 28 mayıs ikinci aşama seçimi 2017'yi sonlandırmak ya da tümden değiştirmek amacındaydı. bu amaç ikincil kalırken, 2002'de 1982 anayasası olanaklarıyla siyasi güç kazanan akp'nin ve başının 2017'yle kazandığı gücü ve ortaya çıkan korkunun sonucuyla birincillik "o gitsin de" odağına dönüşmüştür.
2023 seçimleriye 2017'nin kalıcılığı ve sürekliliğine varıldı türkiye'de? seçimin kazananları akp-mhp başkanları öyle gördüler ve gösterdiler. 2023 seçimlerinde özlenen değişimde 2017 düzenini de, onun siyasilerini de geriletme gücünü bulamayanlar yıkılmış görünüyorlar.
oysa yüzyıllık cumhuriyet tarihinden biliyoruz ki: 2017 düzeni de, onun başını çekenler de değişecektir. 2023 seçimleri özlenen değişimi getirmedi görünüyor. değişim gelecektir. 2023 seçimleriyle olmayanın olabilirliği de, olacağı da kuşkusuzdur. değişim olmayışından yaşanan yıkım günleri hızla geride kalacaktır. siyasi partiler de, tbmm de, toplumsalık da, siyasallık da değişimi zorlayacaklardır. kolay olmayacaktır ama olacaktır. türkiye'nin kurtuluş ve kuruluş gücünün hamuru doğru tutulmuştur.
2 haziran 2023, college station, texas.
