17 eylül 1961 pazar günüydü. bir gün öncesinde dp'nin iki bakanı asılmıştı: maliye bakanı hasan polatkan ve dışişleri bakanı fatin rüştü zorlu. 17 eylül günü de başbakan adnan menderes asıldı. tarihte o günler adi olayın yaşanmadığı günler olarak yaşandı. türk toplumu donmuştu ve tepkisizdi. 26 mayıs 1960 günü chp'li olanlar sevinemedi; 26 mayıs 1960 günü dp olanlar üzüntülerini kalplerinin derinliklerine gömdüler. tepkisizlik ilk tepki olmuştu.
17 eylül 1961 sonrası türkiye hızla ve 27 mayıs öncesine benzemez bir olgun sessizlikle 15 ekim seçimlerine yöneldi.
türkiye dp'yi zorla sonlandırmıştı ama yerini chp almadı. dp'nin yeri de 1961'den sonra doldurulamadı. 1961'le başlayan ap (adalet partisi)'nin dp seçmenlerinin oylarıyla iktidarı bulması 1965'i buldu. ap demokrat parti olmadı; olamazdı da. ap yeni bir parti olarak başladı ve chp karşıtları aşağıdan yukarıya döört yıl içinde ap'de toplandılar. dp'nin ikincil kadroları dp'ye açıktan sahiplenmedi. sahiplenmeye kalkabilir miydi? dp'den kötü durdurulurdu ve 27 mayıs-17 eylül 1961 arasında yaşanmayan iç savaş yaşanırdı.
dp'nin yaşayan üst yöneticileri ap'yi ve süleyman demirel'i benimsemediler. seçmenler ap'yi dp olduğu için değil; süleyman demirel'i de menderes olduğu için seçmedi. se.menler 15 ekim 1961'den 12 eylül 1980'e değin dp'yi unutmadı ve dp'nin anısının acılarını, üzüntülerini duygularında, düşüncelerinde korudular. dp seçmenleri ve ap'yle seçmen yaşına erişenler dp anısını, menderes'in, polatkan'ın ve zorlu'nun anılarını içlerinde yaşattılar. türkiye'nin değişen siyasiliğinde, ap seçmenleri, 1950'de yaşanan ve 1945'yle başlayan çok partili demokrasiye daha da güçlü sarıldılar ve çok partili siyasiliği küçümseyenlere, yoksayıcılara oylarıyla uzak durdular.
1961 sonrası ve 1971'e değin geçen sürede iki siyasetçi ap dışından dp'ye ve menderes'e saygılı yaklaştılar: bülent ecevit ve mehmet ali aybar. ecevit de, aybar da dp'li değildiler ve ap seçmenleri ikisine de uzaktılar ama anlayışlıydılar. ecevit de, aybar da "popülizm" yanılmacasından öteye dp ve menderes olgusunu anlamışlardı. ecevit karşıtlığı da, aybar karşıtlığı da dp'yi yoksayanların siyasiliği olarak yaşandı ve ecevit de, aybar da siyasette özlenen iktidarlarını kuramadılar. aybar 1971'le, ecevit de 1980'le elendiler. ecevit'in 1980 sonrası chp karşıtlığı da, aybar'ın 1969'la tip'ten elenmeleri de dp'nin yokedilmesini anlamayanların siyasiliğidir.
1980'le ortada ap karşıtlığını ap seçmenine dayandırarak iktidar uğraşı veren anap ve özal ne dp'dir; ne de ap'dir. anap dp'nin suyunun suyudur; doğal ki, özal da benzerdir. özal ne menderes'tir; ne de demirel olmuştur. özal menderes ve demirel olamazdı; olmadığı çoğunluk olmasının bir açıklamasıdır.
özal menderes, polatkan ve zorlu'nun anıt mezarlarını türkiye'nin bitmeyen dramını kullanarak yaşatmakla anılmamaktadır; doğrusu da, geçerli olanı da odur. menderes ne demirel'indir ve ne de özal'ın olmuştur. dp'nin seçmenlerinin yoğunluğundan ap ve ap'nin içinden demirel olmuştur. dp'den arta kalan ve siyaset dışı yaşayan dp'liler ap'yi ve demirel'i benimsemekte, olumlulamakta zorlanmışlardır.
ap sonrasında da demirel'in yaşattığını özal siyaset dışı kalan ap'lilere yaşatmıştır. özal'ın dp'ye sahiplenmesi ap karşıtı dp'lileri yaşatmaya neden olmuştur. dp'lilerin ap ile uzlaşık olanları ap'de yaşadıkları benzeri ap'lilerin anap'la uzlaşık olanları anap'ta yaşamışlardır. ap dp'nin küçüğü ve küçültülmesi olurken anap da ap'nin kü.ültülmüşü ve küçülmesi olarak yaşanmıştır.
sonunda dp yönetiminden ap'yle yaşayanlar benzeri, ap yönetiminden ikinciller anap'la yaşama fırsatını kullanmışlardır.
akp, ne dp'dir, ne ap'dir ve ne de anap'tır. akp, dp'nin suyunun suyunun suyundan ortaya çıkmıştır. akp'nin dp'ye sahip çıkması, anap'ı önemsemesi demirel'in dp'ye yakınlığından da eksiklidir. türkiye'de siyaset bilmezler: dp, ap, anap ve akp hep birdir, hep birinin izleridir varsayımıyla türkiye'nin yokolan demokrat partisi'nin yokoluşuna dayanak olmuşlardır.
akp'nin dp'ye ve anap'a yakınlığıyla saygınlığı da, demirel'e ve ap'ye karşıtlığı da önemli ama, az anlaşılmış siyasi seçimlerdir. ayrıca, dp'ye, ap'ye karşıt olmuş chp'nin yan kollarından arta kalmış aydınların anap'a saygınlıkları da, akp'yi ilerletici görmeleri de ileride ayrı ayrı düşünülüp değerlendirilecektir. akp yönetiminin üstlerinde yaşayanların ap'ye karşıtlıkları ile chp ve tip geleneğinden kaynaklanmış ama, onlardan kopukların anap ve akp'de dayanak bulmalarının getirileri kalıcı yaşanmamıştır.
türkiye'de dp'nin ve üzerinden yükseldiği chp karşıtlığının siyasette çekici olması 1945'ten bu yana iktidarı yitirmişlerin anlamakta ve aşmakta başaramadıkları siyasetin sıradağlarıdır. şunu güvenle söylebiliriz: chp'yi yıkan dp de chp gibi türkiye tarihinin geriye gelmez temel taşlarıdırlar.
17 eylül 2021, college station, texas.
