akp döneminde evetlerin ençok olduğu anayasa değişikliği halkoylaması 2007 halkoylamasıydı: %68,95 evet'i oylamıştı ve katılım da %67,49 ile en düşük orandaydı. 2010 halkoylaması değişik koşullarda yaşandı ve bugün için daha geçerli yakınlıkta alınmalıdır. 2007 halkoylaması sonuçlarının uygulanabilirliği, gününde önemsenmemişti ama, 2010 halkoylamasından umutlananlar için düşünülebilir değildi. 2010'da, halkoylamasından çok, "düşman sınırda" geriliminde, kıyasıya karşıtlık yaşanmıştı. 2010 sonuçlarında da katılım yüksekti denemez: %73,71. evet oylarının 2010'daki %57,88 oluşu, 2007'nin yüksek oyundan da güçlü sayılmalıdır; akp de gününde öyle görmüş ve göstermişti.
2017 için beklentiler değişik. 15 temmuz 2015'den bu yana, türkiye'de demokrasi koşulları, öncesine göre iyice gerilemiştir ve 15 temmuz 2016 kalkışmasıyla da bir yıllık gelişim "ohal" yasallığına varmıştır. 7 haziran 2015 seçimlerinin beklenen sonucu, akp'nin yıkılmayıp yeni destek gücü mhp ile başlayan 15 temmuz 2015 süreci, 15 temmuz 2016 ile açık birlikteliğe dönüşmüştür. bu ne demektir?
mhp ve akp oylarını koruyorlar mı? öyle ise, evetler çoğalır diye beklemeliyiz. ya değilse? katılımın, 2010'a göre, daha da yüksek olması en olağanıdır. oranlar nasıl gelişir bilinmez ama, 2007'de 9 milyona yakın hayır oyu, 2010'da 16 milyona yaklaşmıştı. evet oyları, 2007'de 19,5 milyona yakın iken, 2010'da 22 milyona ancak yaklaşmıştır. bu sayılardan beklenti değil de değerlendirme yaparsak: katılımın artması ile nüfus artışı evet yönünde midir; birbirlerini ters yönde mi etkiler; yoksa, yeni oyverenlerle, oy vermemekten oy vermeye dönüşebilir nüfusun seçmeleri ikinci belirleyendir.
daha kısa ve yalın söylersek: akp+mhp seçmenlerinin, partilerinin bugününden ve geleceğinden kuşkulu, sorgu dolu olup olmadığı birincildir ve yeni katılımların oyu ikincil belirleyendir diyebiliriz.
kısacası, hayır oylarını, oransal olarak bilemeyiz ama, niceliksel olarak azalmayacaktır. büyük soru ise açıktır: evet oyları akp_mhp oyları olur mu? 7 haziran 2015'te akp %40,9 ve mhp ise %16,3 iken; 1 kasım'da, akp %49,5 ve mhp %11,9 oldu. ilk sonuç şu görünüyor: akp+mhp oyları toplamı değişkendir. demokrasi işlerliğine ve işlediğine göredir bu değerlendirmeler. doğal ki: 2002'den bu yana seçimlere ve oylamalara seçmenler dışında katkılar olduğu/olabilirliği kuşkusundan hiç gerilememiş olanların değerlendirmesi ayrıdır. 2017 halkoylaması da, benzeri biçimde, demokrasi koşullarından çok "hile"nin belirleyiciliğinde olacaktırlar için bu bu veriler ve değerlendirmeler boşunadır.
daha da ötesi, 1950'den bu yana seçimleri ve oylamaları tümden yoksayan ve önemsemeyenler de o kümenin içindedir. türkiye'de demokrasi hiç olmamıştır; olamaz da kümesi için veriler ve değerlendirmeler değil, seçimlerin tümden yanlışlığı algısı ve yargısı belirleyicidir. kişisel olarak bu yazının yazarı olarak en uzak olunması gereken değerlendirmenin ve yargının, seçimlerde, bekledikleri sonuç yaşanmadıkça yoksayıcılık olduğunu vurgulamak isterim. 1950'den bu yana oylamalar ve seçimler hep belirleyicidir ve dışarıdan etkiler yok düzeydedir.
2010'da evet diyenlerden hayır diyecekler vardır ama, 2010'da hayır diyenlerden evet'e dönecekleri mhp seçmenleri dışında düşünmek zordur.
genel seçimlerle halkoylamaları haritasına baktığımızda bir özellik daha çarpıcı görünüyor: 2015 seçimlerinde ve öncesinde hdp ve öncüllerinin oyçokluğu yaşanan yörelerde evet oyu hep çoğunluktur. önceki seçimlerde, halkoylamalarını, utangaç seçmesizlik görünümünde evetlemiş yöresel oylar, 2017'de de geleneğini evet yönünde sürdürür mü? bu beklenti ve sonucun yarattığı iki korku var günümüzde: 1. çoğunlukla evet diyeceklerdir yöresel oylar ve 2. beklentileri de, evet'le kopuş/ayrılış yaşanacağıdır. bu iki beklentinin birbirinin tamamlayacısı olup olmadığını 16 nisan'dan önce bilemeyiz. 16 nisan'la iki sonucu da, akp+mhp oyları gibi bileceğiz.
16 nisan halkoylamasını "düşman sınırda" geriliminde yaşayanlarla demokrasi yoktur, olamaz. olmayacaktır kümesi de, öteki kümeler gibi vargücüyle çalışıyor. 16 nisan'da her küme, her kişilik kendi beklentisinin oluştuğu varsayımıyla bulunduğu konumdan yerini değiştirmeyecektir ve yerinde durma inatlaşması sürecektir.
bu çözümleme, doğrusal ilerleyişe göre olabilir. bilinmeyen, doğrusallığın nasıl ve neden bozulabilirliğidir. akp seçim yitirmeden sürdü. 7 haziran 2015'teki ilk ve tek seçim yenilgisini yoksayma, 15 temmuz 2015'ten bu yana, 1 kasım 2015 seçimi'nden sonra ilk kez sınamadan geçecektir. akp'yi, 7 haziran'dan kurtaran mhp'nin, 16 nisan'da da kurtarıcı olmasının mhp'ye yararı ne oluru bahçeli çevresinde kümelenmişler dışında bilen yoktur. kısacası, 16 nisan, akp'nin ve mhp korumacılığının son birlikteliği olacaktır. akp için, mhp dışında birliktelik kalmamıştı ama, mhp için seçme akp dışında olabilirdi. mhp, akp'yi yaşatanlardan oldu ama, bitiren de olabilir. mhp, akp'yi yaşatarak yaşamını sürdürdü ama, akp'nin yerini alamadı. bunu bilmeyen yok. mhp'de isyancı olanların dayanağı öncelikle budur. mhp'nin açmazı akp'nin içinde erimekle akpsiz olamamaktır.
yinelersek, 16 nisan halkoylamasının belirleyenleri şunlardır: akp+mhp oyları 7 haziran ve 1 kasım 2015'e göre ne yönde değişiklik göstereceğidir; önceki oylamalarda oy kullanmaktan uzak kalanlarla, yen oy hakkı kazananların katılımıyla bukez oylamaya uzak kalacakların getirileri/götürüleri ve son olarak da hdp etkisiyle denetimindeki seçmenlerin katılımlarıının ne yönde olacağıdır.
orta yerde, herkesin, önyargılarıyla beklentilerine göre öngörüleri havalarda uçuşmaktadır. yönlendirmeyle yetkisiz öngörüleri önleyici yaptırımlar yoktur. görünen odur ki: ortada korkunun krallığı ve coşkusuzluk temel belirleyendir.
avrupa'da ışid esintili denetlenemeyen tekilliklerin ilkel saldırıları göndelik yaşamda geçici duraklamalara neden olmaktan öteye korku yaratamamaktadır. rusya ile asya ülkeleri abd'nin içindeki oluşumlara ilgili ama uzaktan izleyicidirler. abd içindeyse, üç önemli yönlenme, eşanlı gelişmektedir: bir yandan abd'de sınıfsallaşmayı gerilimden uzlaşıma dönüştürmüş, orta sınıf kitleselliğinin gelecek güvenceleriyle kuşkularının giderilmesi; asya'da çin ve japonya'yı da tehdit eden kuzey kore'ye karşı çin'in destek olmasıyla olmayacağına göre biçimlendirilecek ilk saldırı hazırlıkları; son olarak da, ırak ve suriye'de alan kazanmış ışid'in etkisizleştirilmesinde kimlerle olunmasıdır.
trump yönetimi, bir yandan geçmiş ve geleneksel abd dıiş siyasalarını sürdürürken, bir yandan da yararlılığı yıpranmış yayılmacılıkta yerel güçlerle olmada rusya'yla yakınlaşma arayışını arttırmak. rusya'yla olmada esnemeyen abd egemenlerinin içindeki gerilimli tartışma trump'ı durdurucu güçte gelişmektedir. trump rusya'ya direnen demokrat ve cumhuriyetçi siyasiliği kolayca aşacak güçte görünmemektedir. bu durum da, küreselde, yerelliklerde abd karşıtlarında rusya'yı önemseme ve abd'yi önemsizleştirme olarak yaşanmaktadır.
24 mart 2017, college station, texas.
