türkiye'de 14 mayıs 2023 seçimleri sonlanmadı. türkiye 28 mayıs'ta yeniden oylayacak. onca gerilimli öngörü ve beklentiden sonra 28 mayıs seçimi nedir, ne getirir?
14 mayıs seçimlerinin benzeri türkiye'de 1957'de ve 1977'de de yaşanmıştı. 1957'de yıpranan dp seçimle geriler ve değişir beklentisi yüksekti. yüzde elliyi bulamayan dp karşısındaki üç partiye göre tbmm'de büyük güçle temsil edilir olmuştu. 1957 erken seçimdi ve seçim sonuçları, özellikle, chp seçmenlerinde istenen sonucu getirmemişti. 1957 sonrası türkiye toplumu, öncesi 1950-1957 günlerinden gerilimli yaşandı. seçim düzeninde, il düzeyinde çoğunluk gereği, dp seçmen oylarının oranının çok üstünde tbmm'de temsil gücü kazandı. 1957 seçimleri dp için son seçim oldu. 27 mayıs "askeri müdahalesi" sonucunda dp iktidarı sonlandı.
1950-1957 arasındaki toplumdaki kalkınma coşkusu ve başarısı 1957 seçim sonrası sürdürülemedi. chp'nin dp'ye karşıtlığı arttıkça dp'nin yasaları zorlaması ve siyasi tartışmanın menderes-inönü kişiselliğine indirgenmesiyle toplumda ayrışma ve bölünme "kardeş kavgası" nitelemesiyle 27 mayıs 1960'da durduruldu. sonrasında dp yönetimi ve katmanları küçültücü, aşağılayıcı siyasi yargılamalarla cezalandırıldı. daha da acısı menderes, zorlu ve polatkan idam edildiler. büyük umutlarla başlamış siyasi bir devir dönüşüm etkileri dinmeyecek acılarla siyaseti etkiledi.
27 mayıs askeri eylemi yeni bir anayasallığı 1957-1960 yaşanmasın varsayımıyla amaçladı ve "1961 anayasası" yüzde 61 halkoyuyla onaylandı. 1961 anayasası tbmm'de temsili toplumdaki ayrılıkları temsil edilecek seçim düzenlemesi getirdi. chp oyları hem oran, hem de nicelik olarak düşüktü. dp ikiye bölünmüş olarak seçimlere gidildiğinden chp oylarındaki gerilemeye karşın birinci parti olarak "koalisyon" yönetimi kuruldu. tarihte ilk ve son kez chp ile dp ardılı ap arasında koalisyon kuruldu. tartışmalı yaşandı ve 1965 seçimleriyle ap tek başına iktidar olacak siyasi güce erişti ve dp'nin 1957 oylarının üstünde oy aldı. chp 1957 seçimlerinden geriye düştü.
1957 seçimlerini anımsamanın önemini anlamak gerekir. seçim dışnda, seçmenlerin/yurttaşların katılımı dışından yapılan değişimler kalıcı olmuyor ve toplumdan geriye tepiyor. bu gerçeği görmeden, göstermeden ve anlamadan yapılan/tasarlanan siyasi tartışmalar ve seçmeler türkiye'de siyasi karmaşaya ve yönlenmelere neden olmaktadır. chp'nin 1957'de en yükseğe eriştiği oy toplamı 1961, 1965 ve 1969 seçimlerinden, türkiye nüfusu artmasına karşın, hep azalan yönde yaşanmıştır. sırasıyla 1950, 1954 ve 1957 seçimlerinden önde çıkan dp benzeri 1965 ve 1969 seçimlerinden dp ardılı ap yükselen oy toplamı gerçeklemiştir. buradan varılan sonuç 1957 benzeri "seçimsiz çözüm" arayışları olmuştur. 12 mart 1971 buhranı "seçime" inançsızlığın eylemidir. sonuçları yine acılı olmuştur ve "üç fidan"ın idamı odur.
1973 seçimleri, 1965 seçimleri sonrası chp'de yaşanan seçime güven ve inanç siyasilerinin önderi bülent ecevit'in chp başkanı olarak ilk seçimidir ve 1961 benzeri chp tek başına iktidar olmasa da birinci parti konumunda "hükümet" kurma gücüne erişmiştir. 1973 sonrası chp-msp koalisyonu da, önceki 1961 sonrası koalisyonları benzeri uzun süreli olmamıştır ve ap öncülüğünde chp yönetim dışı kalmıştır. 1957 seçimleri benzeri 1977 seçimlerine de türkiye büyük gerilimle ve "mutlak iktidar" istemiyle gitmiştir. 1977 seçimlerinden 1973 seçimlerinden de yüksek oy ve oy oranıyla birinci parti olan chp, "hükümet" kurmakta zorlanmış ve kısa süreli "koalisyon" denemesi de başarılı olamamıştır. ap öncülüğünde yeniden ve "ikinci milliyetçi cephe" iktidar olmuştur.
1957 seçimleri benzeri 1977 seçimlerinden de "mutlak" kazanacak ve siyasi iktidarı kazanır beklenen chp'nin gücü yetmemiştir. 1957 sonrası benzeri 1980 askeri eylemi siyaseti durdurmuştur.
1960 askeri eylemininin önderleri 1957-1960 siyasi dönemi yaşanmasın amacıyla/özlemiyle geliştirdikleri anayasa 1980 askeri eylemiyle 1960 da, 1961 sonrası yaşanmasın varsayımıyla özleminde 1982 anayasası gerçeklenmiştir.
1961 anayasası yüzde 61 halkoyu gücünü bulmuşken, 1982 anayasası yüzde 91 halkoyu gücünü bulmuştur. 1961 anayasası 1971'de askeri yönetim kılıcı altında tbmm'de değiştirildi. 1982 anayasası nice halkoylamasıyla nice değişikliklerden geçti. en son olarak 16 nisan 2017'de 1982 anayasası da özünden değiştirildi.
2023 seçimleri kazanan coşkunluğu yaşanmayan ilk seçim olduğunu görmemiz gerekir. öyle görünüyor ki: 2023 seçimlerinin getireceği en önemli sonuç da anayasa değişikliği olacaktır.
soru açıktır: 28 mayıs 2023 cumhurbaşkanlığı ikinci aşaması yaşanmadan öngörülecek anayasa ve yönetim değişiklikleri yanıltıcı olur. 28 mayıs 2023 cumhurbaşkanlığı ikinci aşama seçimleri sonucunda anayasa değişikliğinin siyasi önderliği nasıl oluşacaktır? akp-mhp birlikteliği de anayasa değişimi öngörüyor ve zorlayacı olacaktır; akp-mhp karşıtları da anayasa değişikliği isteklerinden uzak duramazlar. tbmm'de uzlaşım olur mu; halkoyuna gidilir mi?
önce ikinci aşama oylamasına yüksek katılımı arttırıcı çalışma seçimlerin sürekliliği için gerektir. seçimler türkiye'nin siyasal temelidir ve değişimin özü de, yönü de seçimlerle belirlenir. seçimlerin sonuçlarını değerlendirmede ivedilik yanıltıcıdır. türkiye'de siyasi değişim çok yönlüdür.
19 mayıs 2023, college station, texas.
