türkiye'nin 1945 sonrası çok partili yaşamında akp'nin yeri de vardır. partiler de, insanlardan oluşan bir topluluk olarak, uzun yaşamlarında evrime uğrarlar. nasıl ki, 1923'ün chp'si 1945'in chp'sine göre değişim göstermişse; 1946'da başlayan dp de 1950'yle ve 1950'ler boyunca evrilmiştir. yok değişmemiştir demek insan topluluklarının yaşamına aykırıdır.
bugün chp diye bildiğimiz parti ne 1950'lerin, ne 1960'ların ve ne de 1970'lerin chp'sine benzemez. bu benzememe durumu ve konumu, içinde yaşanılan ulusallığın geçirdiği toplumsal evrimle de ilişkilidir. kısacası, siyasi partiler değişir. siyasi partilerin değişimi çoğu durumlarda tartışmalı yaşanır ve kaçınılmaz parçalanmalar olur. partilerde kalanlar, değiştiriciler de değişime direnenler de olabilir. benzeri biçimde partilerden ayrılanlar, partiden arındırılanlar değişime direnenler olduğu gibi, değişimin olmayışından yakınanlar da olabilir.
dp, 1946'da chp'nin değişen türkiye ve dünya ilişkilerinde yetersizliklerine tepki olarak chp'nin içinden ayrılanlarla başlamıştır. dp'nin kuruluşunda ayrılma belirleyicidir. daha sonraları 1950 zaferiyle büyük sıçrama yapan dp 1954'e, 1957'ye geldiğinde içinden ayırdıkları da, içinden ayrılanları da yaşamıştır, yaşatmıştır. dp'nin değişimine uyamayanların dp dışı kalması belirgindir. chp değişmekte ağır kaldığından dp oluşurken; dp'nin hızlı evrimine direnenler dp dışına düşmüştür.
1960'taki siyasi kesinti uzun sürmemiş ve kapatılan dp'nin içinden, bir anlamda, gerçek "dp" diye ap ve ytp türemiştir. 1965'te ap başkanı süleyman demirel'in ilk siyasi başarısı ve gücü ytp'yi ap'nin içinde eritmesi olmuştur. yeniden dp olmayı isteyenler ve bekleyenler ap dışına taşmışlardır 1969 seçimleri sonucunda. ap dp değildir; dp'nin değişeni olmuştur; sonrasında da, dp olmamıştır.
ap'nin evrimi de 1961'le başlayan ve 1969'la doruğuna çıkmış bir değişim sürecidir. 1969 sonrası süleyman demirel, hep ap'yi kalıcı kılmaya çalışırken, ap'nin içinden çıkanların tepkilerini yaşamıştır.
1980 duraklaması da siyasi partileri tümden yasaklayınca, doğal olarak, chp'nin izleri ve ap'nin izleri iki büyük parti oluşmuştur. ne chp, ne ap diyen üçüncüler etkisiz kalmışlardır. 1983'le yeniden başlayan çok partili siyasi partiler düzeninde "halkçı parti" chp değildi; "anap" da ap değildi. dayandıkları seçmen ve toplumsal temelden yükselen halkçı parti de, anap da, chp'nin ve ap'nin değişik evrimlerinin partileşmeleridir. doğal olarak, hp de, anap da bir yığın değişimlerle evrim göstermişlerdir.
2001'de siyasi yaşama katılan akp'nin öncüllerinin ötesine sıçramış olduğu ve kendi doğal evrimini geçirdiği açıktır. akp başlangıçta "adalet ve kalkınma"yı temel almıştır. daha çok dp geleneğinin değişik bir evrimidir akp. akp dp değildiri anlamamaktan, özellikle, chpliler bir türlü kurtulamamıştır. akp'yi dp sayıp da anap'tan, dyp'den akp'ye gelenlerin, neredeyse tamamı, akp dışı kalmıştır. doğal ki akp de öncülleri ap, anap ve erbakan'ın "milli görüşçü" siyasi partileriyle ilişkilendirilmiş ve karıştırılmıştır. akp'nin öncüllerinin hiçbiri olduğunu anlamak ve kavramak çoklarınca, bugün de direnilen bir gerçekliktir.
akp'nin dp'yi öncülü sayması ama, ap'yle değil de anap'la ilişkili olmayı yeğlemesi ya da erbakan'ın son siyasiliğine değil de, seçmeci kimi siyasetleriyle kendini ilişkilendirmesi de siyasi partileri değişken değil de değişmez sayanların yanılgılarından biridir.
akp'nin içinden çıktıklarından çok, ortaya çıkışından bu yana geçirdiği evrimler önemlidir. akp'nin üç önemli değişimi yaşanmıştır. birinci değişim: içine kattıkları dp'den kalanlardan anap ve dyp izlerlerini elemesidir. akp'nin 2007 seçimlerine değin yaşanan o evresinden sonrası akp'nin akbdp ya da açılıma yatkın olduğu evresidir. 2013 gezi olaylarıyla açılım da akp bdp birlikteliği de büyük kopuş yaşamıştır. bu evrimin anlaşılması pekçokları için anlaşılması geç kalmıştır. 21 mart 2013'te neredeyse akp-bdp tek partiye erimeye evrilirken, 7 haziran 2015'te akp için de, bdp'nin değişimi sonucu evrildiği hdp için de uzlaşmaz karşıtlık seçimlerin belirleyicisi olmuştur. gezi günlerinden 7 haziran 2015'e akp'de ve hdp'de yaşanan evrimler akp'nin üçüncü ve son değişimine varmıştır.
akp'nin üçüncü ve son evresi de kısaca mkhp olarak anılabilir. ne demektir bu? akp'de "adalet"in hem parti içinde, hem de türkiye'de eksilmesi olurken, mhp ile çevrelenip milliyetçi kalkınma hareket partisi dönüşümü yaşanan gerçekliktir.
akp'nin sonunda ya da 2023 seçimleriyle mhp oluşu evrimi sonuncusu mu olur? 2023 seçimleri süreci akp ile mhp'nin ayrı ayrı birliktelikleri değil de mkhp oluşumudur. mkhp oluşumuna tepki gösterecekler babacan ve davutoğlu ayrılıklarından çok olacaktır.
siyasi partiler ayrılanlar ve arındırılanlarla değişir, evrilir. akp de çok değişmiştir, değişimi sürmektedir.
29 nisan 2022, college station, texas.
